Algoritme probeert Franz Schubert te evenaren

©rv

Een Chinees algoritme is erin geslaagd de achtste symfonie van Franz Schubert af te werken. Zelf had de Oostenrijkse componist die Unvollendete nooit kunnen afronden. ‘Een machine heeft geen gekwetst ego, een muzikant wel.’

Artificiële intelligentie (AI), een technologie waarbij machines of computers menselijk gedrag nabootsen, is aan een opmars bezig in de culturele wereld. Vorige herfst ging het eerste schilderij onder de hamer dat met een computerprogramma werd gecreëerd. Het veranderde voor bijna een half miljoen dollar - of 45 keer de vraagprijs - van eigenaar.

Als een computer zich het monnikenwerk van een schilder eigen kan maken, kan die dan hetzelfde met de onvoldragen partituur van een wereldberoemde componist? Die vraag stelde de Chinese techreus Huawei zich.

Schubert was een absoluut genie, ik heb vanavond een compositie van een aardige stielman gehoord.
Kurt Van Eeghem
ex-Klara-presentator

Het bedrijf experimenteerde al eerder met AI-toepassingen. Vorig jaar liet Huawei een Porsche besturen door een smartphone en ontwikkelde het een technologie waarmee walvisgeluiden in muziek werden omgezet. ‘Een onvoltooid meesterwerk uit de klassieke muziek afmaken is een ander paar mouwen’, vertelde Arne Herkelmann van Huawei maandagavond in de Cadogan Hall in Londen.

Het bedrijf ontwikkelde een computeralgoritme waarmee de achtste symfonie van Franz Schubert (1797-1828) werd afgewerkt. Samen met de negende van Anton Bruckner is de achtste van Schubert het bekendste onvoltooide werk uit het symfonische repertoire. Schuberts ‘onvoltooide’ kreeg pas geruime tijd na het overlijden van de componist bekendheid. Al snel rezen twijfels of het wel degelijk om een onvoltooid werk ging. Naast de twee delen die hij afwerkte, bestaat een schets in 30 tonen voor een derde deel. Het is onduidelijk waarom Schubert het werk nooit voltooide. Omdat hij ernstig ziek was, zegt een stroming in de musicologie. Hij liet nog heel wat andere werken onvoltooid achter toen hij op 31-jarige leeftijd overleed.

Er is een andere theorie die stelt dat de Oostenrijkse componist een derde en vierde deel niet noodzakelijk vond, omdat hij alles al in de eerste twee delen had samengebald. Hij zou tot het inzicht zijn gekomen dat de compositie in zijn compacte vorm een volmaakte eenheid vormde.

Niet schuldig voelen

Hoe het ook zij, minstens twee componisten probeerden het werk al te voltooien. Huawei heeft dus geen wereldprimeur. Wel uniek is de wijze waarop het derde en het vierde deel tot stand zijn gekomen. Schubert schreef in zijn korte leven meer dan 600 muziekstukken. De partituren van 90 werken, waaronder de eerste twee delen van zijn achtste symfonie, werden gedigitaliseerd en in de chipset van een smartphone gekoppeld aan zelflerende algoritmen. Maandenlang braakte de software nieuwe melodieën uit.

‘Het was een proces van trial-and-error’, zegt Herkelmann. ‘Er zijn wel 20 modellen geprobeerd voor er muziek uitkwam die iet of wat op Schubert leek. Het geheugen van AI moet worden getraind, zoals bij een kind van elf jaar dat tafels en staartdelingen moet blokken.’

De geluidsbestanden werden vervolgens gemaild naar de Amerikaanse componist Lucas Cantor. Hij luisterde ernaar en schreef in een reactie wat hem niet beviel. De computer sloeg zonder morren aan het rekenen en mailde hem andere melodieën terug.

©rv

Welke criteria hij hanteerde? ‘Ik moest erdoor geëmotioneerd raken’, zegt Cantor, die zijn sporen verdiende als soundtrackcomponist in Hollywood en Dreamworks tot zijn vaste klanten mag rekenen. Geen zware Schubert-discipel, dus? ‘Ik was voldoende met zijn werk vertrouwd. Al moet ik wel bekennen dat ik hem veel melodischer vond dan ik had verwacht’, aldus de Amerikaan.

Eens de juiste melodieën gekozen waren, duurde het nog amper 25 dagen voor de structuur van de compositie van 18 minuten er lag. Dat is een pak sneller dan wanneer hij in normale omstandigheden aan een muziekstuk sleutelt met een groep mensen. Cantor: ‘Ik heb niet meer of minder materiaal moeten weggooien dan anders. Dat was vergelijkbaar. Het grote verschil was dat ik geen rekening moest houden met overgevoelige muzikanten. Een onmiskenbaar voordeel. Als ik een idee slecht vond, moest ik me niet schuldig voelen tegenover de computer. Een machine heeft geen last van een gekwetst ego.’

Door niet met auto’s maar met sensitieve klassieke muziek van een beroemde componist te werken en een levende componist in het creatieproces in te schakelen, wordt de omstreden AI-technologie gekoppeld aan menselijke emoties.

De vraag is waarom Huawei de achtste symfonie van Schubert onder handen wilde nemen. ‘Om klassieke muziek dichter bij jonge mensen te brengen’, luidde het voor het concert in een doorzichtig pr-praatje van een Chinese topman. Dichter bij de waarheid is wellicht dat het Chinese miljardenbedrijf wil pionieren in wat de grootste technologische revolutie is sinds het ontstaan van het internet. Over AI circuleren nog altijd de doemscenario’s dat intelligente machines de mensheid overbodig kunnen maken. Door niet met auto’s maar met sensitieve klassieke muziek van een beroemde componist te werken en een levende componist in het creatieproces in te schakelen, wordt de omstreden technologie gekoppeld aan menselijke emoties.

‘Dit is de perfecte match tussen mens en machine’, zegt Herkelmann. ‘We combineren kunstmatige intelligentie met menselijke expertise om de grenzen op te zoeken van wat menselijk mogelijk is.’

Gloedvol

De twee nieuwe delen van Schuberts achtste werden maandagavond in de Cadogan Hall uitgevoerd door 67 muzikanten van het English Session Orchestra. Ze klonken gloedvol en bij momenten zelfs behoorlijk euforisch.

Ook de gepensioneerde Klara-presentator Kurt Van Eeghem zat in de zaal. ‘Mooie muziek, sterk orkest’, oordeelt hij. ‘Maar dit was te weinig Schubert, en te veel Hollywood. Schubert schreef zijn achtste in een periode waarin hij vernam dat hij ernstig ziek was. Dat hoor je aan alles, aan het dreigende, het ongemakkelijke. Die tristesse maakt plaats voor een Amerikaanse speelsheid, een ratjetoe van elementen. Dat zou Schubert nooit zou hebben gedaan.’

Aan de muzikanten of het Chinese algoritme lag het niet, denkt Van Eeghem. De selectieheer is de dader. ‘Schubert was een absoluut genie, ik heb vanavond een compositie van een aardige stielman gehoord.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content