analyse

Amerikaanse verteltraditie revisited: Dylan wint Nobelprijs literatuur

Bob Dylan in 2011. ©AFP

De onverwachte keuze van Bob Dylan (75) voor de Nobelprijs literatuur is de bekroning van de man die de Amerikaanse songtraditie ingrijpend veranderde en in de jaren zestig een heel nieuw, en literair, idioom in de rockmuziek bracht.

De carrière van Bob Dylan omspant meer dan 5 decennia met hoogte- en dieptepunten, maar één ding is zeker, hij bleef hardnekkig eigenzinnig. Een terechte bekroning met de Nobelprijs Literatuur

Dylan zit diep geworteld in de Amerikaanse singer-songwriterstraditie, maar hij  zou ook radicaal afrekenen met die traditie. Als de jonge Dylan in 1961 in New York aankomt, is hij diep onder de indruk van Woody Guthrie. Deze legendarische singer-songwriter trok tijdens de Grote Depressie door de VS met zijn gitaar 'als wapen' tegen onrecht. Guthrie nam het op voor de verdrukten, de marginalen en de kanslozen. Het zijn verhalen uit een tijd waar muziek vaak de enige ontspanning was en muziek ook een van de weinige manier was om tegen de gang van zaken te protesteren. Een overzicht in vogelvlucht.

Dylan de rebel

Het is in die traditie dat Dylan zijn eerste albums maakt. Maar tussen zijn eerste plaat 'Dylan' -vol met covers uit de folktraditie- en zijn tweede 'Freewheelin' Dylan' zit een kwantumsprong. Op 'Freeweelhin''  staat niet alleen de klassieker 'Blowin' in the wind' maar ook het magistrale 'Masters of War'. Een vlijmscherpe aanklacht tegen de bazen van de oorlogsindustrie en het geldgewin dat ermee gepaard gaat. 

Let me ask you one question
Is your money that good?
Will it buy you forgiveness
Do you think that it could?
I think you will find
When your death takes its toll
All the money you made
Will never buy back your soul

Of het visionaire 'A Hard Rain's gonna fall':

And what'll you do now, my blue-eyed son?
And what'll you do now my darling young one?
I'm a-goin' back out 'fore the rain starts a-fallin'
I'll walk to the depths of the deepest black forest
Where the people are a many and their hands are all empty
Where the pellets of poison are flooding their waters
Where the home in the valley meets the damp dirty prison
And the executioner's face is always well hidden
Where hunger is ugly, where souls are forgotten
Where black is the color, where none is the number

Teksten die voor die tijd (1963) veel dieper sneden dan 'Love me do' van de toen immens populaire Beatles. 

'Blonde on Blonde'

Wat volgde was een creatieve explosie, haast letterlijk te nemen met vijf albums op drie jaar tijd (en het gaat om zes platen want 'Blonde on Blonde' uit 1966 is de eerste dubbelaar uit de popgeschiedenis).

Dylan trekt alle poëtische registers open. De scherpe aanklachten en de vrees voor een apocalyptische vernietiging van de wereld maken plaats voor grimmige, maar meer poëtische beschouwingen zoals in 'Chimes of Freedom':

Condemned to drift or else be kept from drifting
Tolling for the searching ones, on their speechless, seeking trail
For the lonesome-hearted lovers with too personal a tale
An' for each unharmful, gentle soul misplaced inside a jail
An' we gazed upon the chimes of freedom flashing

Gevoelens

Dylan heeft zich daarnaast al ontpopt tot een scherpe observator van de mens en zijn relaties. Niet de grote verhalen maar de gevoelens die bovendrijven. Zoals in 'Positively 4th Street':

You've got a lotta nerve to say you are my friend
When I was down you just stood there grinnin'
You've got a lotta nerve to say you got a helping hand to lend
You just want to be on the side that's winnin'

Deze periode cumuleert in wat wellicht een van de meest invloedrijke songs aller tijden is geworden, met name 'Like a Rolling Stone' - een song die brak met alle conventies en geplogenheden binnen de populaire muziek. Tegen dan had Dylan al een tijdje zijn folkgitaar en mondharmonica ingeruild voor een elektrische gitaar en een volwaardige begeleidingsband. De overstap van akoestisch naar elektrisch was de eerste grote controverse maar Dylan zou onverstoorbaar zijn eigen weg blijven gaan.

De discussie waarover 'Like a Rolling Stone' nu precies gaat, duurt nog altijd voort bij Dylanologen, maar het is zeker dat de tekst overloopt scherpte, op het hatelijke af:

How does it feel, how does it feel?
To have on your own, with no direction home
Like a complete unknown, like a rolling stone

Vertrekpunt

Wat Dylan in die vijf eerste jaar opbouwt, is de kern van zijn erfenis. Maar voor Dylan zelf was het een vertrektpunt om niet langer die Dylan te zijn, maar te gaan zoeken naar nieuwe wegen, weg het begin. Het keerpunt komt als hij in 1966 een motorongeluk heeft, het begin van een periode tijdens dewelke hij niet langer live zal optreden en definitief breekt met de muziek die hem de voorgaande jaren tot meest invloedrijke muzikant van zijn generatie heeft gemaakt.

Dylan zocht het in de country. Hij presteerde het zelfs om een ongelooflijke slechte coverplaat te maken, duidelijk om te jennen. Maar Tijdens die 'cowboyperiode' maakt hij ook pareltjes, al worden ze soms verdronken in rotslechte albums. 'Lay Lady Lay' bijvoorbeeld  uit 'Nashville Skyline' is er zo eentje, meteen de grootste hit ooit voor Dylan in de VS. En natuurlijk is er dan ook 'Pat Garrett and Billy The Kid', een western waar Dylan de soundtrack voor maakte en zelfs een rolletje in de film heeft. 'Knockin' on Heavens Door' daaruit is uitgegroeid tot een klassieker met talloze covers.

Ergens halfweg de jaren zeventig breekt een nieuwe creatieve periode aan. Zijn huwelijk staat op dat moment onder hoogspanning en dat vertaalt zich naar 'Blood on the Tracks', een plaat die toen slecht onthaald werd, maar naderhand uitgroeide tot een van de hoogtepunten uit zijn oeuvre. Het rusteloze en het troosteloze worden in 'Tangled up in Blue' perfect weergegeven:

So now I'm goin' back again
I got to get to her somehow
All the people we used to know
They're an illusion to me now
Some are mathematicians
Some are carpenters' wives
Don't know how it all got started
I don't know what they're doin' with their lives
But me, I'm still on the road
Headin' for another joint
We always did feel the same
We just saw it from a different point
Of view
Tangled up in blue

Protestsong

Nadien volgt 'Desire' de plaat die vooral bekend is om 'Hurricane' een ouderwetse protestsong tegen der veroordeling van middengewichtkampioen Ruben 'Hurricane' Carter die ten onrechte veroordeeld voor moord. Het lied leidde overigens tot een herziening van het proces - en de vrijspraak van Carter. Maar op de plaat staat ook wellicht het meest persoonlijke lied dat Dylan ooit op plaat zette: 'Sara', over zijn vrouw die hem zal verlaten:

Sara, oh Sara

Scorpio Sphinx in a calico dress

 Sara, Sara

You must forgive me my unworthiness

Op het einde van de jaren zeventig gaat  Dylan de religieuze toer op en raakt verstrikt in eenn religieuze secte. Dat levert enkele zeer merkwaardige platen op en de meeste fans zijn geschokt omdat de  man die vrijheid en vrije meninggsuiting tot de norm had verheven, plots zo godsdienstig is geworden. De optredens van Dylan uit die periode zijn een bizarre mengeling donderpreken en religieuze songs. 

Mistig

Het gaat van kwaad naar erger. De jaren tachtig, door Dylan zelf omschreven als mistig, staan in het teken van het drankmisbruik. Slechte albums wedijveren met al even slechte optredens. Dylan is op de dool - of gewoon op de vlucht voor zichzelf. Dat is evenzeer mogelijk. Het is lang wachten op de heropstanding, maar in 1997 staat hij er plots weer met 'Time out of Mind', een bekroonde plaat waarin Dylan zichzelf terugvindt als songsmid. 'Make you feel my love' is daar een veel gecoverde song van, maar het centrale stuk is 'Not dark yet' :

Well, my sense of humanity has gone down the drain
Behind every beautiful thing there's been some kind of pain
She wrote me a letter and she wrote it so kind
She put down in writin' what was in her mind
I just don't see why I should even care
It's not dark yet but it's gettin' there.

Dylan zelf was niet zo gelukkig meet de productie van Rick Rubin en levert enkele jaren later met 'Love and Theft' een nieuw juweeltje af, ditmaal door hemzelf geproduced. Ook hier overheerst een soort desolaatheid die het later werk van Dylan kenmerkt, zoals in 'Mississippi':

Well, the emptiness is endless, cold as the clay
You can always come back, but you can't come back all the way
Only one thing I did wrong
Stayed in Mississippi a day too long.

Berusting

Dylan is ook niet te beroerd om - met een knipoog - naar zichzelf te verwijzen. In 'Times have changed 'uit 2006 verwijst hij naar het rebelse 'Times they are a-changin'' uit zijn beginperiode. Al is hier al de berusting gekomen:

People are crazy and times are strange
I'm locked in tight, I'm out of range
I used to care, but things have changed

Dylan blijft onvermoeibaar platen maken, opvallend is wel dat de laatste twee cd's covers waren van 'American standards' - een cd is gewijd aan covers die ook Frank Sinatra croonde. Daarnaast loopt sinds 1988 de 'Never Ending Tour' en dat valt letterlijk te nemen wat Dylan blijft optreden, al kan hij door blessures zelf nauwelijks nog gitaar spelen.

Dylan krijgt de Nobelprijs voor literatuur, dat is in belangrijke mate te danken aan de manier hij op eigen en unieke wijze invloed uitoefende op wat je kan omschrijven als The Great American Songbook.  Er zit ook een schrijver in Dylan. In 2004 verrscheen 'Chronicles. Volume One'. Het moest het eerste deel van een trilogie worden. Het boek is autobiografisch van opzet maar niet lineair geschreven.

Het werd uitvoerig geprezen en kreeg van de Amerikaanse critici een belangrijke prijs toegewezen. Al zijn teksten sinds 1962 zijn in 2014 gebundeld en uitgegeven bij Simon and Schuster. Dylan werkt ook aan Chronicles Volume Two. 'Schrijven is niet erg, maar het is het herlezen en herwerken dat tijd vraagt', zei Dylan in een interview in 2014. Wie weet, misschien brengt de Nobelprijs de nodige inspiratie. 

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud