De man die humor ernstig nam

©BMW AG

In memoriam | John Baldessari (1931-2020)

In 1970 plaatste de toen bijna 40-jarige Amerikaanse kunstenaar John Baldessari een advertentie in de krant. Daarin kondigde hij aan met schilderen te stoppen, met terugwerkende kracht zelfs. Al zijn schilderijen die hij in de jaren 50 en 60 had gemaakt, verdwenen in een crematorium in San Diego. Hij bakte koekjes van de as. Op een bord waren de geboorte- en sterfdata van de werken te bekijken Voortaan wijdde Baldessari zijn tijd aan conceptuele kunst, waarin hij speelde met de betekenis van het beeld en de kunst in het algemeen. Hij werd de peetvader van veel Amerikaanse kunstenaars na hem.

De schilderijen verdwenen wel, maar zijn werk werd er niet minder tastbaar om. De fotografie werd zijn focus, waarbij de foto maar een vertrekpunt was voor een eerder abstract, conceptueel kunstwerk. Maar Baldessari maakte net zo goed video’s, installaties, beelden, tekstkunst, bij voorkeur meestal een mix van alles tegelijk.

In 1967, toen zijn schilderkunst nog niet dood was, maakte hij met ‘Wrong’ al een van zijn eerste iconische kunstwerken. De lange Baldessari poseerde voor een palmboom, die uit zijn hoofd leek te groeien. Alles wat aan de compositie van de foto fout kon gaan, ging fout. Maar het kunstwerk - de foto was op canvas gedrukt - was wel juist. Net omdat hij er de titel ‘Wrong’ aan gaf. Op die manier onderzocht hij de relatie tussen beeldende kunst en taal.

Uiteindelijk vroeg ik hem: ‘Maar John, waarom doe je dat allemaal voor mij?’ Hij antwoordde: ‘Kunstenaars moeten elkaar helpen.’
Koen van den Broek
kunstenaar

Hij speelde er ook mee. Of wat dacht u van een titel als ‘I Will Not Create Any More Boring Art’ uit 1971? Voor dat werk liet hij kunststudenten in een galerij in LA de muren vol kliederen met die slogan. Het leek wel of hij de studenten straf liet schrijven. Baldessari was er zelf niet bij. Eigenlijk ging het om een oefening - je kan het ook een reflectie noemen - over het begrip auteurschap. Baldessari had met geen pen meegeschreven. Maar toch had hij het kunstwerk bedacht. Naar wie moeten de credits dan gaan?

Humor komt vaak terug in het werk. Maar hij zag zich helemaal niet als een clown. ‘Ik probeer nooit grappig te zijn. Maar ik heb het gevoel dat de wereld een beetje absurd is geworden en uit balans geraakt. In mijn kunst breng ik daar verslag over uit.’ Nog zo’n grap van hem was ronde stickers plakken op foto’s van mensen die hij niet mocht. De stickers vervingen de hoofden.

Bij Baldessari kwam het altijd neer op het belang van de manier van kijken naar kunst. Zoals hij zijn leerlingen - hij doceerde decennialang kunst in Los Angeles - voorhield: Kijk niet naar de dingen, kijk tussen de dingen.

Philip Van Cauteren, directeur van het S.M.A.K. in Gent, ging in 2011 op bezoek bij Baldessari in LA. ‘Zijn huis was ontworpen door Frank Gehry. Toen hij me ontving, leek het alsof ik op doktersconsult was. Een grote, oudere man zat achter zijn bureau. Wat kan ik voor je betekenenen, vroeg hij minzaam. John was een heel waarachtige kunstenaar. Hij beschikte over een zeer scherp vermogen om de veranderende tijdsgeest aan te voelen. Hij behoort tot de generatie kunstenaars die aan het verdwijnen is. Panamarenko hoorde daar ook bij. Kunstenaars met een experimentele vrije geest die bovendien erg genereus waren. Ze waren nog geen kunstenaars-middenstanders. Ze stonden midden in de kunst, niet in de commercie.’

Baldessari werd in 1931 geboren in Californië, vlak bij de Mexicaanse grens. Zijn ouders waren twee migranten. Zijn vader kwam uit Oostenrijk, zijn moeder uit Denemarken. Ze ontmoetten elkaar in de VS. Zijn vader was een opkoper van autowrakken. Het werk maakte indruk op de zoon. ‘Ik kan niks weggooien. Elke keer denk ik: kan ik het niet gebruiken in een kunstwerk?’, zei hij in 2008 in een interview. Maar het was meer dan nostalgisch gemijmer. ‘Ik kan vaak naar voorwerpen kijken en me afvragen: waarom is dit geen kunst? Waarom zou het geen kunst kunnen zijn?’

Oude meesters

Baldessari studeerde kunst en kunstgeschiedenis. Zijn liefde voor de oude meesters en schilders als Manet, Magritte en zeker Matisse is vaak terug te vinden in referenties in zijn werk. ‘Daarom is hij zo belangrijk. Baldessari schakelt zich met zijn oeuvre in de kunstgeschiedenis in. Vergelijk dat met de recente banaan van Maurizo Catellan. Dat was ook een verwijzing naar Warhol en Duchamp. Baldessari en Catellan zijn kunstenaars die niet blijven steken in een soort van spielerei.’

De Belgische schilder Koen van den Broek was heel goed bevriend met de Amerikaanse kunstenaar. Zijn overlijden donderdag kwam niet helemaal als een verrassing. ‘Hij was de voorbije twee jaar fel verzwakt.’ Van den Broek leerde Baldessari 25 jaar geleden kende. ‘Ik was in de ban van LA. Ik wilde naar daar, kunstenaars ontmoeten. Ik stuurde John een uitgebreide fax. Ik mocht langskomen. We zijn elkaar een paar keer misgelopen maar uiteindelijk is het gelukt. Vier dagen heeft hij me rondgeleid in LA. Elke avond zei hij: ‘Call me tomorrow.’ Om af te spreken. Ik kon het amper geloven. Uiteindelijk vroeg ik hem: ‘Maar John, waarom doe je dat allemaal voor mij?’ Hij antwoordde: ‘Kunstenaars moeten elkaar helpen.’ Hij was een van de meest genereuze mensen die ik ooit heb ontmoet.’

Baldessari en Van den Broek werkten in 2008 samen aan één project. ‘John stuurde me foto’s op die ik vervolgens beschilderde. Dat was een leuk spelletje. John wilde niet meer schilderen, hij liet mij dat doen. Maar de foto’s die hij stuurde, waren dan weer beelden die me niet lagen: zwart-wit, mensen, interieurs. Zo daagden we elkaar uit.’

‘John vroeg me bijna elke dag: ‘Wat heb je gedaan? Waarom doe je het zo en niet anders?’ Hij stelde voortdurend de vraag waar kunst uiteindelijk over gaat. Voor John was kunst sociaal en maatschappelijk. Kunst hoorde niet enkel bij een elite. Natuurlijk was hij grappig, maar om een goede reden. Humor is vaak de beste manier om iets ter discussie te stellen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n