interview

'De tegencultuur is een leitkultur geworden'

Geert Buelens over zijn boek 'De jaren zestig. Een cultuurgeschiedenis': 'Cultureel hebben de soixante-huitards aan het langste eind getrokken.' ©Hollandse Hoogte / Bob Bronshoff

Vijftig jaar geleden zette mei 68 de halve wereld op zijn kop. Wat werkt vandaag maatschappelijk en cultureel door uit de mythische sixties? ‘Cultureel heeft de tegencultuur gewonnen, economisch niet’, zegt Geert Buelens, die een volumineus boek over de jaren zestig schreef.

Zeg ‘jaren 60’ en al wie oud genoeg is denkt automatisch aan The Beatles en Bob Dylan, de minirok, de moorden op John F. Kennedy en Martin Luther King, en - dichter bij huis - het ‘langharig werkschuw tuig’ uit de protestbeweging rond mei 68. In Parijs legden studenten en arbeiders de stad en het land plat. Bij ons klommen jonge universiteitsstudenten op de barricades van Leuven Vlaams. In de Verenigde Staten gingen boze minderheden in het verzet tegen discriminatie en maatschappelijke uitsluiting. Black Lives Matter en #metoo avant la lettre.

De omwentelingen voltrokken zich niet overal even geweldloos. ‘Maar er gebeurde tenminste iets’, hoor je nostalgische soixante-huitards weleens zeggen. Maar wat is nu de werkelijke erfenis van de mythische jaren 60? De Vlaamse essayist Geert Buelens, hoogleraar Nederlandse letterkunde aan de universiteit van Utrecht, heeft er net een turf van bijna duizend bladzijden over geschreven.

The Beatles als politieagenten: 'In de jaren zestig ontwikkelde de rockcultuur zich van sympathiek amateurisme tot een industrietak waar gigantisch veel geld in omging.' ©BELGAIMAGE

Buelens (47) koppelt in zijn bijzonder lezenswaardige boek de maatschappelijke en geopolitieke ontwikkelingen uit de sixties aan de geboorte van de populaire cultuur. Zelf is de literatuurwetenschapper een product van de eighties, maar cultureel noemt hij zich een kind van de jaren 60. Zangeres Joni Mitchell en de Franse nouvelle-vagueregisseur Jean-Luc Godard waren zijn helden. Dat verklaart een deel van zijn fascinatie voor de sixties. Het andere deel: aan de universiteit verbaasde het hem dat zijn generatie ook in de jaren 90 nog werd afgezet tegenover de ‘68’ers'. ‘Wij waren de gearriveerden die profiteerden van de erfenis van de tegenbewegingen uit de sixties.’

Dat verwijt is niet weg. Ook de millennials krijgen nog vaak te horen dat ze zich niet politiek engageren of anderszins maatschappelijk gewicht in de schaal werpen.

Ook in het publieke debat van vandaag is de animositeit over mei 68 niet verdwenen, schrijft u.

Geert Buelens: ‘Overal in de wereld proberen rechts-conservatieve politici de verwezenlijkingen van de tegenbeweging te minimaliseren of te ridiculiseren. N-VA-voorzitter Bart De Wever had het onlangs op een herdenking van Leuven Vlaams over ‘identitair nihilisme’ dat sinds mei 68 onze samenleving zou zijn binnengedrongen. Alle gezag en traditie moest op de schop om plaats te ruimen voor het individu, zei hij. Ook het etnocultureel nationalisme van Thierry Baudet in Nederland of het ‘Make America Great Again’ van de Amerikaanse president Donald Trump zijn late afrekeningen met mei 68.’

Wat maakt de erfenis van mei 68 zo des duivels voor wat u in uw boek ‘nieuw rechts’ noemt?

De jaren zestig droegen de belofte in zich van een wereld waarin iedereen mocht meepraten. Net als toen is het vandaag, vijftig jaar later, vooral de zwarte cultuur die ons erop wijst hoe ongelijk de wereld op dat vlak nog altijd is.
Geert Buelens
Schrijver en essayist

Buelens: ‘Verschillende bewegingen stelden toen op grote schaal de maatschappelijke status quo in vraag. Eerst de zwarten in Amerika - want eigenlijk begon de opstand van de jaren 60 al met de zwarte burgerrechtenbewegingen van de jaren 50 - en vervolgens vrouwen en studenten in de rest van de wereld. Al die groepen eisten hun plaats op in de burgerlijke samenleving. En allemaal gebruikten ze het klankbord van de populaire cultuur, die stevig verkleurde en verjongde in de sixties. Zo ontstond voor het eerst op grote schaal een kritiek op de witte, mannelijke wereld. Die kritiek wordt vandaag door rechts gezien als een aanval op de grondvesten van de westerse cultuur. Dat is eigenaardig.'

Waarom?

Buelens: ‘De westerse cultuur heeft altijd vormen van zelfkritiek gedoogd. Je zou zelfs kunnen zeggen de hele verlichting een vorm van kritiek was op het toenmalige westerse denken. Maar rechts misbruikt het clichébeeld van de langharige hippies met hun uitspattingen als druggebruik om de verwezenlijkingen van de jaren 60 weg te moffelen.’

Wat zijn voor u de grote maatschappelijke verwezenlijkingen van de protestbeweging?

Buelens: ‘De grootste, zonder enige twijfel: het recht van burgers om met hun eigen stem te kunnen spreken. De vrijheid van meningsuiting. Iets dat rechts nu trouwens als de kern van onze beschaving ziet. Wel, die werd door links in de jaren 60 bevochten op heel reactionaire instituties: het repressieve beleid van Charles de Gaulle in Frankrijk, de Eisenhowerstaat in de VS met zijn extreem gereguleerd en gesegregeerd burgerlijk leven. Ook bij ons was de grootste verdienste van mei 68 het doorbreken van die autoritaire staat. Jongeren eisten inspraak. Democratisering, dus.’

En de culturele doorbraken?

Buelens: ‘We associëren de jaren zestig heel erg met de hippies, maar die vormden toen een kleine minderheid. Zelfs The Beatles waren niet de makers van de bestverkochte plaat - dat was immers de soundtrack van ‘The Sound of Music’. Maar The Beatles waren natuurlijk wel heel belangrijk. In de jaren zestig ontwikkelde de rockcultuur zich van sympathiek amateurisme tot een industrietak waar gigantisch veel geld in omging.’

De performances van Beyonce of Kendrick Lamar zijn helemaal doordesemd van het zwarte militantisme van de jaren 60.
Geert Buelens
Schrijver en essayist

‘Cultureel dicht ik de zwarte muziek een grotere rol toe binnen de protestbeweging. De Motown! In Detroit werd aan de lopende band muziek opgenomen zoals elders in de stad auto’s van de band rolden. Dat gebeurde allemaal heel uitgekiend. Maar vooral: naarmate de jaren 60 voortschreden, begon de soulmuziek ook een rol te spelen in de emancipatie van de zwarte bevolking van de Verenigde Staten en hun politieke strijd om gelijke rechten. Dat werd heel uitgesproken toen James Brown de dag na de moord op Martin Luther King op zijn concert in Boston hevige rellen wist te voorkomen.’

De belangrijkste exponenten uit de culturele jaren 60 waren geen blanken maar zwarten?

Buelens: (knikt) ‘Op de cover van mijn boek staat een foto van de Malinese fotograaf Malick Sidibé. Hij maakte foto’s van het uitgaansleven in Bamako. Het is mijn statement: de zwarte cultuur is de meest prominente van alle cultuurvormen. Say it loud. I’m black and I’m proud. De woorden van James Brown blijven vandaag nazinderen. Wij zijn in Europa geneigd om het in onze analyse van de jaren 60 te hebben over Bob Dylan, Jefferson Airplane en The Beatles, maar kijk naar de hitlijsten vandaag: rock-‘n-roll is er ondergeschikt aan de hiphop. En waar liggen de roots van de hiphop? In de zwarte cultuur van de jaren 60. Als je ziet welke Belgische muziek goed scoort in het buitenland - Stromae, Coely, dat gaat om jonge mensen die de zwarte cultuur erg goed kennen.’

Kunnen we na vijftig jaar stellen dat de tegenbeweging van de sixties het pleit heeft gewonnen?

Buelens: ‘Economisch in elk geval niet. Extreemlinks heeft niet aan het langste eind getrokken, er heeft zich nergens een linkse revolutie voorgedaan. Het idee van zelfbestuur dat Italiaanse en Franse arbeiders in de jaren 60 en 70 opperden, staat mijlenver af van multinationals van de 21ste eeuw met hun beslissingscentra in het buitenland.’

Uit mei ’68 ontstond een maatschappelijke elite die in zekere zin neerkeek op de rest van het land en een soort smaakpolitie werd. Monty Python: geweldig. VTM: het einde van de beschaving.
Geert Buelens
Schrijver en essayist

‘Cultureel hebben de soixante-huitards wel aan het langste eind getrokken. De tegencultuur is een leitkultur geworden. Uit mei 68 ontstond een maatschappelijke elite die in zekere zin neerkeek op de rest van het land en een soort smaakpolitie werd. Monty Python: geweldig. VTM: het einde van de beschaving. Dat zie je vandaag nog altijd, al realiseren we ons dat niet meer. Van de cultuurredactie van De Tijd tot bij Humo zitten mensen die van dezelfde zogezegd ‘betere’ films houden en hun lezers inwisselbare muzikale eindejaarslijstjes voorschotelen. Vrijwel altijd gaat het om uitingen uit de alternatieve cultuur. (glimlacht) Zo kan nieuw rechts tegen zijn achterban blijven zeggen: 'Zie je wel, dat clubje denkt het alleenrecht op de goede smaak te hebben. Zij willen u opleggen wat we moeten denken en vinden.'’

Kan een brede burgerrevolte zoals we die toen meemaakten zich vandaag herhalen?

Buelens: ‘Dat is een moeilijke vraag. Een brede coalitie, waarbij studenten en de arbeidersbeweging samen optrekken, zie ik niet meer zo gauw ontstaan. Het is niet uitgesloten, maar er zijn bijzondere omstandigheden nodig. Mensen moeten echt het gevoel hebben dat er iets op het spel staat voor hen, dat onze democratische en liberale waarden onder druk staan. Dat gevoel leeft vandaag meer in de VS dan in West-Europa. In de VS zien we vandaag vormen van activisme en civisme die hun wortels hebben in de sixties, denk maar aan de 'Black Lives Matter-beweging' of de vrouwencoalitie tegen Trump. Niet toevallig zijn dat groepen die ook in de jaren 60 op de barricades stonden.’

Rapper Kendrick Lamar. Buelens: 'Het is geen toeval dat de vaandeldragers van de hedendaagse popcultuur zwart zijn.' ©AFP

‘Het is evenmin toevallig dat de vaandeldragers van de hedendaagse popcultuur uit die bevolkingsgroepen komen. De performances van Beyoncé of Kendrick Lamar zijn helemaal doordesemd van het zwarte militantisme van de jaren 60. En wat is het zakenimperium van rapper Jay-Z anders dan een hedendaagse variant van James Brown die naast zijn muzikale carrière een imperium van radiostations, hotels en restaurants had?’

‘De jaren zestig droegen de belofte in zich van een wereld waarin iedereen mocht meepraten. Net als toen is het vandaag, vijftig jaar later, vooral de zwarte cultuur die ons erop wijst hoe ongelijk de wereld op dat vlak nog altijd is.’

Het boek ‘De jaren zestig. Een cultuurgeschiedenis’ van Geert Buelens is verschenen bij Ambo/Anthos.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content