Documentaire belicht mechanismen achter polarisatie

Joodse karikaturen op Aalst carnaval. Aanstootgevend voor de ene, onschuldig voor de andere. De documentaire ‘Future Shocked’ gaat op zoek naar het mechanisme achter de moraal.

Cancelcultuur versus vrije meningsuiting. Het debat lijkt heviger en gepolariseerder te worden. Maar hoe is het zo ver kunnen komen? En geraken we eruit? In zijn ambitieuze documentaire ‘Future Shocked’ legt Johan Van Schaeren, de oprichter van Cinema Zed in Leuven, zijn oor te luisteren bij specialisten.

Het begon met een kampvuurtje, zegt Johan Van Schaeren in zijn nieuwe film ‘Future Shocked’. Hij had een paar vrienden op bezoek en het leek hem een fijn idee ’s avonds een vuurtje te stoken in de tuin. En toen kwam de opmerking: ‘Je weet toch dat zoiets eigenlijk echt niet meer kan?’ Daar had hij even niet van terug. Hij verbond zo’n vuur spontaan met jeugdherinneringen en gezelligheid, niet met schadelijk fijnstof en roet. Hij begreep de bedenking en was het er zelfs mee eens, maar voelde toch weerstand. ‘Dat voorval maakte een klik in mijn hoofd,’ zegt hij. ‘Ik liep al langer rond met het idee iets te doen rond maatschappelijke veranderingen. Ik ben gefascineerd door vintage reclames en mediabeelden, van dokters die Camel-sigaretten promoten tot de ‘Zoo humaine’ op Expo 58. Waarom hadden we daar toen geen probleem mee en vinden we het vandaag evident dat zoiets niet kan?’

Dan ben je over iets aan het discussiëren, en plots krijg je te horen: ‘Ja, maar jij bent een witte man, dus je kunt dat niet weten.’ Dan is de discussie natuurlijk meteen doodgeslagen.

Van Schaeren begreep dat hij een andere aanpak moest kiezen dan in de vijf historische documentaires die hij maakte over zijn thuisstad Leuven, waar hij de stadsbioscoop Cinema Zed uitbaat. Dit verhaal was te alomvattend voor een academische en journalistieke benadering. ‘In wezen gaat deze film over alles,’ zegt hij. ‘Individualisme, opvoeding, de impact van de crisis op onze maatschappij, de polarisatie, het hangt allemaal aan elkaar. Het was dus hopeloos om volledigheid na te streven. Die plicht kon ik omzeilen door er een persoonlijke zoektocht van te maken. Ik heb iets meegemaakt en ga daarover praten met mensen die inzicht kunnen bieden.’

Die specialisten zijn zes Vlaamse moraalwetenschappers, psychologen, sociologen en filosofen, onder wie Patrick Loobuyck, Tinneke Beeckman en Walter Weyns. Ze schetsen het mechanisme dat veranderingen in de moraliteit aandrijft, te beginnen bij de jaren 60 en hun grenzeloze vooruitgangsdenken. Ze komen snel bij een van de kernpunten in het verhaal: de vaststelling dat die evolutie soms versnelt - zoals vandaag het geval is - en daaraan gekoppeld de vraag waarom veel mensen het zo lastig hebben met gedragsverandering.

Een cruciaal element lijkt dat we sinds de Verlichting steeds minder gestuurd worden door extern opgelegde morele regels. ‘Iedereen is het erover eens dat maatschappelijke verandering het gevolg is van meerdere factoren,’ zegt Van Schaeren. ‘In ons deel van de wereld waren de individualisering na de jaren 60 en de secularisatie door het wegvallen van het instituut Kerk essentieel. Dat had een enorme impact. We moeten nu bepalen wie we zijn en wat onze rol in de maatschappij is. De hypergevoeligheid die we vandaag zien, komt daar vandaan.’

Dictatuur

‘Future Shocked’ vloeit vaardig van het ene thema naar het andere en slaat zijn publiek ondanks de overvloed aan informatie en theorieën niet murw - je voelt na afloop wel de behoefte de film opnieuw te bekijken. De uitleg die het meest blijft hangen, zit vooral in de tweede helft, wanneer de wetenschappers zich over het woke-debat buigen. ‘De extreme zorg om anderen, in alle omstandigheden rekening houden met de kwetsbaarheid van je medemens, is ook het gevolg van extreem individualisme,’ zegt Van Schaeren. ‘Individualisme is niet slecht. Het heeft ons zelfbeschikking en -ontplooiing en democratie en gelijkheid gebracht. En nu maakt dat individualisme dat we oog hebben voor de individuele noden en eventueel het individuele lijden van elke mens.’

Individualisme zorgt ervoor dat we oog hebben voor de individuele noden en eventueel het individuele lijden van elke mens.
Johan Van Schaeren

Het probleem is dat de slinger te ver dreigt door te slaan. In de film gaat het over deugdpronken, cancelcultuur en de dictatuur van de zuiverheid, binaire visies die alleen tot meer polarisatie leiden en het debat eerder de mond snoeren dan het te voeden. ‘Loobuyck geeft een heldere omschrijving van wat polarisatie is en hoe ze tot stand komt,’ zegt Van Schaeren. ‘Hij stelt dat het op een bepaald moment niet langer over het onderwerp van het debat gaat, maar over de persoon die het onderwerp verdedigt. Je vermijdt het onderwerp van een discussie door de andere partij verdacht te maken. Je speelt de man in plaats van de bal. Ik detecteer dat mechanisme nu sneller. Je bent over iets aan het discussiëren en plots krijg je te horen: ‘Ja, maar jij bent een witte man, dus je kunt dat niet weten.’ Dan is de discussie meteen doodgeslagen. Het is een techniek om echt debat te vermijden.’

In ‘Future Shocked’ zeggen de wetenschappers niet of we uit die patstelling zullen wegkomen en hoe de wereld zal evolueren. Maar het advies dat ze geven, loopt wonderwel gelijk. ‘We moeten af van dat binaire denken’, zegt Van Schaeren. ‘De meeste mensen zien dat in. Je moet je tegenstrever ernstig nemen. Het heeft geen zin die uit te schelden. Je bereikt veel meer door empathie te tonen.’

‘Future Shocked’ maakt deel uit van van het documentairefestival Docville in Leuven en speelt vanaf 9 juni ook in de bioscoopzalen. Op 13 juni staat op Docville het debat ‘Wokers vs Boomers’ op het programma.

Docville: de blik op de toekomst

Het Leuvense documentairefestival Docville laat er geen gras over groeien. Op de allereerste dag dat de filmzalen weer open mogen, gaat de 17de editie van start. Dit zijn vijf tips uit het aanbod van zowat 70 lange en korte documentaires.

  • The Dissident

In hoeveel toonaarden Saoedi-Arabië ook mag ontkennen dat het iets met de moord op de kritische journalist Jamal Khashoggi te maken heeft, de waarheid is duidelijk. Toch slaat deze reconstructie van Khashoggi’s laatste dag in als een bom.

  • Gunda

Een film in zwart-wit, zonder dialoog, vertelstem of score, over… varkens? En toch oogst de Russische regisseur Victor Kossakovsky - een overtuigde vegetariër - overal lof. Dit is een wonderlijk document, met één oog op de harde realiteit.

  • Misha and the Wolves

Vier jaar overleefde een zevenjarig Joods meisje in de Belgische bossen tussen wolven om aan de nazi’s te ontsnappen. Ze vertelde haar hallucinante verhaal pas in 1989. Deze documentaire brengt haar belevenissen tot leven.

  • Oeconomia

Ons hele leven wordt bepaald door het economische systeem waarvan we deel uitmaken. Toch begrijpen we niet altijd even goed hoe die wetmatigheden werken. De Duitse regisseur Carmen Losmann legt de kern van het kapitalisme bloot.

  • White Noise

De voorbije jaren voelt extreemrechts almaar minder schroom om onverbloemd uit te komen voor zijn racistische gedachtegoed. Deze Amerikaanse documentaire schrikt er niet voor terug het gesprek aan te gaan met enkele van de kopstukken.

Docville 2021, van 9 tot en met 19 juni in Leuven (o.a. Cinema ZED), docville.be.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud