reportage

Gerard Mercator: De man die de scheepvaart vergemakkelijkte

De pronkstukken van het Mercatormuseum: de aarde- en hemelglobe. ©SISKA VANDECASTEELE

Groenland is lang niet zo groot als eender welke wereldkaart laat uitschijnen. Gerardus Mercator is verantwoordelijk voor die misleiding. Maar zijn kaarten uit de 16de eeuw waren wel van cruciaal belang voor de scheepvaart. In het Mercatormuseum in Sint-Niklaas komt u er alles over te weten.

Je moet even je wereldbeeld bijstellen wanneer je in het Mercatormuseum naar de oudste kaart ter wereld kijkt. Het gaat om een foto van een kleitablet van 2500 jaar oud, afkomstig uit Babylonië. Voor de Babyloniërs was de wereld een ronde schijf, omringd door de oceaan, Zoutzee genaamd. De stad Babylon lag centraal, omringd door andere steden. Buiten de oceanengordel woonden mythische wezens en helden. Het is moeilijk om er met 21ste-eeuwse ogen een wereldkaart in te zien.

Wereldbeeld van de Babyloniërs. ©SISKA VANDECASTEELE

De eeuwenoude kleitablet maakt wel meteen duidelijk hoezeer de cartografie in de loop der tijden is geëvolueerd. De Griekse wetenschapper Ptolemaeus uit de eerste eeuw zette eeuwenlang de standaard van de wereldkaarten. Met de ontdekkingsreizen geraakte zijn wereldvisie danig verouderd. Nieuwe werelden en inzichten vroegen nieuwe kaarten. Mercator (1512-1594) was daarin een van de protagonisten. Hypercorrect was zijn werk nog niet altijd. Dat zie je in het museum aan zijn twee kaarten van Europa uit 1554 en 1572. Scandinavië is wat dikker dan we nu gewoon zijn. Italië en Spanje hebben ook zichtbaar lichte afwijkingen.

Mercator was veel meer dan een cartograaf. Hij was ook een wetenschapper, een wiskundige, een bijbelgeleerde en een instrumentenmaker.

Moeten we het Mercator kwalijk nemen? Natuurlijk niet. Hij maakte zijn kaarten op basis van de toen beschikbare kennis. ‘Hij was zelf geen globetrotter. Hij haalde zijn informatie uit boeken, correspondentie met handelaars en reizigers. Het was niet altijd gemakkelijk aan informatie te raken in een periode waarin de Europese landen voortdurend met elkaar in oorlog waren. Vaak waren nieuwe ontdekkingen of handelsroutes staatsgeheimen’, zegt Ward Bohé, conservator en directeur van de Stedelijke Musea van Sint-Niklaas.

Arme schoenlapper

Maar waarom Sint-Niklaas? Was Mercator - echte naam Gerard De Kremer - niet geboren in Rupelmonde? ‘Dat klopt. De ouders van Mercator woonden in Gangelt, tussen Sittard en Gelsenkirchen. Zijn vader Hubert was een arme schoenlapper. In Rupelmonde woonde diens broer Gijsbrecht, een redelijk rijke kapelaan. Net voor Mercator werd geboren, trokken zijn ouders voor een korte tijd naar Rupelmonde. Mercator is later teruggekeerd naar zijn oom, die zijn opleiding financierde.

‘Mercator heeft nooit iets gehad met Sint-Niklaas. Maar hier werd in 1861 de Oudheidkundige Kring van het Land van Waas opgericht’, legt Bohé uit. ‘Koning Leopold II speelde daar een rol in. Met zijn steun kon de Kring in 1870 een aarde- en hemelglobe van Mercator kopen. Ze vormen de twee topstukken van ons museum.’

©SISKA VANDECASTEELE

Het museum mixt op een aangename en multimediale manier de geschiedenis van cartografie met het levensverhaal van Mercator. Ook de hedendaagse, supertechnologische cartografische ontwikkelingen komen aan bod. Ga in het begin van het parcours even zitten voor een filmpje van tien minuten waarin acteur Vic De Wachter het levensverhaal van de cartograaf vertelt. Mercator liep school bij de Broeders des Gemenen Levens in ’s-Hertogenbosch. Daarna trok hij naar de universiteit van Leuven. Wij noemen hem nu een cartograaf, maar hij was veel meer dan dat. Hij was een wetenschapper, een wiskundige, een bijbelgeleerde, een kosmograaf. In Antwerpen, het centrum van de boekdrukkunst, ontpopte hij zich na zijn studies tot een eminent graveerder en instrumentenmaker.

Maar wist u dat Mercator - als u wat ouder bent, kent u hem van de briefjes van 1.000 frank - het grootste gedeelte van zijn leven in Duisburg heeft gewoond? In 1552 verhuisde hij naar de stad in het Rijnland waar hij de laatste 42 jaar van zijn leven sleet. Waarom is nooit helemaal duidelijk geworden. Misschien was het een godsdienstkwestie. In 1544 werd Mercator samen met enkele andere protestanten door de inquisitie gearresteerd en opgesloten in het Gravenkasteel van Rupelmonde. Mercator kwam uiteindelijk vrij, de anderen werden geëxecuteerd. Was Mercator een protestant? Ook daar bestaat geen zekerheid over. Maar als bijbelwetenschapper was hij ook erg kritisch over de gang van zaken in het katholicisme.

Eigengereid optreden

Toen Mercator werd opgesloten, was hij al een gerenommeerd cartograaf. In 1537 had hij zijn eerste kaart op de markt gebracht: Amplissima Terrae Sanctae descripto. Een kaart van het Heilige Land. Drie jaar later volgde zijn eerste kaart van Vlaanderen. Gentse notabelen hadden hem die opdracht gegeven om ze aan Keizer Karel V cadeau te doen. De hoop was dat de keizer Gent niet zou straffen voor het zoveelste eigengereide optreden van de stad. Beide zijn in facsimile te bekijken in Sint-Niklaas.

Helemaal origineel zijn de aarde- en hemelglobe, de pronkstukken van het museum. De aardglobe dateert uit 1541. Mercator maakte ze in opdracht van Nicolas Perrenot, de eerste raadsheer van keizer Karel. Zeg maar zijn eerste minister. De bijpassende hemelglobe was tien jaar later klaar. Waarschijnlijk werden 16 paren gefabriceerd van dat type. Het zijn pareltjes van kunst en wetenschap. Ze toonden alle nieuwe geografische ontdekkingen. Op die manier was het een politiek instrument. Informatie was macht, ook toen al.

Op een groot videoscherm in het museum toont een documentaire hoe Mercator zijn globe maakte. De bol heeft een doorsnede van 41,5 cm en bestaat uit een karkas van houten spaanders bekleed met gips. Daarrond bracht Mercator twaalf kopergravures aan met de eigenlijke kaart, plus nog twee cirkels aan de polen. Naar de globe kan je uren kijken. Naar de fijne tekeningen, en natuurlijk naar het wereldbeeld van de 16de eeuw. Canada heet op de globe ‘Baccalearum Regio’, naar de kabeljauwvangst. Noord-Amerika, dat nog lang niet volledig ontdekt was, noemde Mercator ‘Hispania Maior’. Japan kende Mercator ook, uit de boeken van Marco Polo. Korea dan weer niet. ‘We hadden een paar jaar geleden de ambassadeur van Japan op bezoek. Toen ik hem uitlegde dat Korea niet op de globe staat, kwam hij niet meer bij van het lachen’, zegt Bohé.

Hoe waardevol de globes ook zijn, toch zijn die niet Mercators belangrijkste verwezenlijking. Die kwam in 1569 met zijn grote wereldkaart in 21 bladen. Het Mercatormuseum bezit een 19de-eeuwse kopie. Het origineel hing in Wroclaw, maar overleefde de Tweede Wereldoorlog niet.

Het was een van de eerste kaarten zonder hoekvervorming, later de Mercatorprojectie genoemd. Het principe is eenvoudig. Je kan een bolvormig oppervlak nooit juist afbeelden op een plat vlak zoals een kaart. Er is altijd een afwijking in vorm, oppervlakte, hoek en afstand. Slechts een van de vier elementen kan correct worden afgebeeld. Mercator koos voor de hoek. Hij deed dat om de scheepvaart ter wille te zijn. Door de juiste hoekprojectie kwam de kompasrichting op de kaart overeen met de werkelijke kompasrichting, omdat de lengte- en breedtegraden op de kaart vastliggen. Scheepvaartkaarten werden zo veel makkelijker in gebruik. Een nadeel van de Mercatorprojectie is de fout in de oppervlakte. Die neemt toe naarmate je dichter bij de polen komt. Maar dat nadeel weegt niet op tegen het voordeel. Tot vandaag, dat weten ze ook bij Google Maps.

www.museasintniklaas.be

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud