Het ‘ellendich lot' van Bredero

Het is zo goed als zeker dat de 17de-eeuwse dichter en toneelschrijver Bredero zelfmoord heeft gepleegd. Dat leert een nieuwe biografie die verschijnt op de 400ste verjaardag van zijn sterftedag.

Bredero (1585-1618) schreef in zijn korte leven honderden gedichten en liederen en meer dan tien toneelstukken. Zijn oeuvre sprankelde van het leven. Zijn toneelwerk was nauw verbonden met de realiteit. Hij situeerde veel van zijn werk in zijn geboorte- en woonplaats Amsterdam. Bredero hield niet van hoogdravende taal en ingewikkelde constructies. In zijn gedichten stonden religie en liefde centraal.

Fragment uit een van zijn amoureuze ‘sonnetten van de schoonheid’

Vroeg in de dageraad

de schone gaat ontbinden

 

De gouden blonde tros,

citroenig van coleur (kleur),

 

Gezeten in de lucht,

juist buiten d' achterdeur,

 

Waar groene wijngaardloof

ooit lauwe muur beminde.

 

Dan beven amoureus

de liefelijkste winden

 

In ’t gele zijdig haar

en groeten met een geur

 

Haar goddelijk aanschijn,

opdat zij deze keur (keuze)

 

Behield van dagelijks haar

daar te laten vinden.

De dichter en toneelschrijver overleed op 23 augustus 1618 - vandaag precies 400 jaar geleden. Hij werd 33 jaar en stierf na een periode van grote somberte. ‘Hij walgde volgens zijn vrienden soms van het bestaan’, zegt de Nederlandse letterkundige René van Stipriaan, van wie nu de biografie ‘De hartenjager’ over de man van het geijkte gezegde ‘’t kan verkeren’ is verschenen.

Van Stipriaan deed onderzoek naar het werk en het vrij onbekende leven van Bredero. ‘Ik heb alles naast elkaar gelegd wat over zijn laatste jaren is beweerd. Dat eind lijkt niet vrolijk. Het had kennelijk te maken met een wanhopige liefde voor een vrouw die uiteindelijk trouwde met een oudere rijke koopman met wie ze naar Napels vertrok. Hij kon daar heel slecht mee uit de voeten.’

Twee maanden voor zijn dood stuurde Bredero haar een gedicht vol wanhoop. Daarin noemt hij zich ‘d’aldderdroeffste man’ die ooit heeft geleefd. Ook schreef hij het toneelstuk ‘Angeniet’ over een vrouw met twee minnaars, een arme dichter en een rijke oudere man. Het centrale thema leek op dat moment uit het leven gegrepen: geld als bepalende factor in de liefdesverhoudingen tussen mensen. In de laatste pagina’s zinspeelt hij op zelfmoord als ‘ellendich lot’.

De veelheid aan uitgesponnen scènes bij Bredero waarin zelfmoord als een serieuze uitweg wordt gezien, is opvallend.
René van Stipriaan
biograaf

De bekende uitleg dat Bredero stierf doordat hij acht maanden eerder door het ijs was gezakt, wordt in ‘De hartenjager’ definitief naar het land der fabelen verwezen. Van Stipriaan maakt zich in zijn boek sterk dat Bredero effectief voor zijn ‘ellendich lot’ koos. De auteur komt tot die conclusie op basis van Bredero’s eigen werk en een analyse van lofdichten die na zijn dood zijn verschenen. ‘De morele kanten van suïcide duiken regelmatig op. De veelheid aan uitgesponnen scènes bij Bredero waarin zelfmoord als een serieuze uitweg wordt gezien, is opvallend’, aldus Van Stipriaan. Bredero is vooral bekend vanwege de luchtigheid in zijn werk, maar zijn tijdgenoten suggereren een verbitterd levenseinde.

De biografie zoomt ook in op een ander aspect uit zijn leven. Bredero verdiende eerst de kost als kunstschilder, maar van zijn schilderkunst is voor zover bekend niets bewaard. Toch heeft de lezer van Bredero volgens Van Stipriaan nog plezier van wat hij leerde in het atelier van de Nederlandse kunstschilder Francesco Badens. ‘Daar kwamen veel beroemde schilders en beeldhouwers over de vloer. Het moet daar enorm inspirerend zijn geweest en een aanmoediging voor Bredero om zijn literaire talent te ontdekken.’

Beste toneelstukken

‘De klucht van de koe’: het hoofdpersonage in deze klucht uit 1612 is een gauwdief, die zijn medespelers op listige wijze een koe en andere zaken afhandig maakt. De karakters van de personages werden tamelijk grof en karikaturaal geschetst, zoals in een klucht gebruikelijk was. Het toneelstuk werd nog tot in de 20ste eeuw opgevoerd, ook in Vlaanderen.

‘Spaanschen Brabander’: in dit blijspel uit 1617 voert Bredero twee economische vluchtelingen op die naar Amsterdam zijn gevlucht. Het is een humoristisch stuk dat de toeschouwer tegelijk een spiegel voorhoudt over armoede en verscheidenheid. De laatst bekende opvoering dateert uit 1985.

Van Stipriaan heeft alles van Bredero gelezen: ‘Het is zo rijk, het fonkelt en schittert aan alle kanten. Het heeft vaak een Amsterdamse component, maar hij reikte zelfs tot de islamitische wereld. Hij hoorde bij de mensen die vonden dat alle godsdiensten een plek onder de zon verdienen.’

In Amsterdam vindt vandaag een speciale herdenkingsavond plaats, met de acteur Jules Croiset en de schrijvers Joke van Leeuwen en Herman Pleij. Bredero blijft actueel, vindt de organisatie Bredero 2018. ‘Ook in zijn tijd moest Nederland positie kiezen tegenover immigranten en kende de maatschappij winnaars en verliezers.’

Alles over het herdenkingsprogramma op www.bredero2018.nl

René van Stipriaan - ‘De hartenjager’ - Querido, 2018, 368 blz.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content