reportage

Marx was ook maar een mens

Johan Heldenbergh, keurig in maatpak als de revolutionaire denker Karl Marx. ©KOEN_BROOS

Tweehonderd jaar na de geboorte van Karl Marx wekt een toneelstuk de grondlegger van het vermaledijde communisme tot leven. Wij gingen naar de première met econoom Koen Schoors.

Strak maatpak, das, bretellen, kort haar, gladgeschoren baardje. Fysiek lijkt de Karl Marx die Johan Heldenbergh op scène neerzet in geen duizend jaar op de buikige filosoof en econoom met zijn eeuwigdurende baard en borstelige haardos.

‘Hij ziet eruit als een Vlerick-boy. Een gladde, afgetrainde manager’, fluistert econoom Koen Schoors ons bij aanvang van de voorstelling in de oren. Die salonfähige look is een bewuste keuze, zal Heldenbergh ons achteraf vertellen. Wie zich tegen de gezaghebbers wenst te verzetten, moet niet alleen hun taal spreken, maar ook hun kleren dragen.

Kunt ge Jezus de kruistochten verwijten? Nietsche de nazi’s omwille van wat zij na zijn dood van zijn Übermensch hebben gemaakt? Priester Daens de CD&V?
Karl Marx
Filosoof

‘Ik ben aangenaam verrast dat jullie met zoveel zijn’, begint Karl Marx zijn monoloog. ‘Dat had ik niet verwacht, gezien mijn reputatie. Toen ik nog leefde, kende niemand mij. ’Das Kapital’, mijn hoofdwerk, wie heeft dat gelezen?’

Onverteerbaar

Schoors steekt als een van de weinigen in de zaal zijn hand op. De Gentse econoom en columnist van deze krant las het boek, waarin de Duitse denker in 1867 zijn kritiek op het kapitalisme formuleerde, als student op de universiteit.

Uit vrije wil, want het was geen verplichte literatuur. Niet door de ‘foute’ boodschap – het marxisme vormde de basis voor het communistische bloedvergieten. ‘Het was simpelweg onverteerbaar en ontoegankelijk’, zegt Schoors.

Wie was Karl Marx?

Wie was Karl Marx?

De Duitse filosoof en econoom Karl Marx (1814-1883) wordt gezien als de grondlegger van het communisme. Zijn belangrijkste werk, 'Das Kapital', (waarvan het eerste deel in 1867 verscheen) schreef hij in Brussel.

Marx voorspelde daarin het einde van het kapitalisme zonder een alternatief voor te stellen. Daarnaast is zijn Communistisch Manifest (geschreven samen met Friedrich Engels) wereldberoemd.

Tweehonderd jaar na zijn geboorte blijven zijn ideeën over de klassestrijd omstreden, omdat ze hebben geleid tot vreselijke communistische dictaturen. Marx stierf in 1883 aan de gevolgen van een bronchitis. Hij ligt begraven in Londen.

Dat de bijbel van de communisten nauwelijks wordt begrepen en fout wordt geïnterpreteerd, lijkt Schoors hiervan dan ook een logisch gevolg. Marx zelf verwijst er terstond naar in de Arenbergschouwburg.

'De geschiedenis van het marxisme, dat is in feite de geschiedenis van misverstanden’, zegt hij in het tweede deel van deze lekker vaardige monoloog. Het leest als een apologie van zijn ideeën. Ja, Mao, Stalin en Kim Il-sung hebben miljoenen mensen vermoord in zijn naam, maar is dat zijn schuld? ‘Kunt ge Jezus de kruistochten verwijten? Nietsche de nazi’s omwille van wat zij na zijn dood van zijn Übermensch hebben gemaakt? Priester Daens de CD&V?’ Gelach stijgt op uit de zaal. Niet voor het eerst vanavond. Deze Marx heeft humor.

Determinisme

Koen Schoors: ‘Marx schreef niet alleen onzin in ‘Das Kapital’. Waar hij gelijk heeft gekregen in zijn kritiek op het kapitalisme: de ongelijkheid is toegenomen, en onze focus op bezit en materialisme heeft tot een zekere vorm van vervreemding geleid. Die analyses zijn juist.'

'Alleen maakte Marx een fundamentele denkfout: zijn deterministische kijk op de geschiedenis. Het kapitalisme zou zichzelf ten grave dragen, en het communisme zou haar uiteindelijk vervangen als eindpunt van onze geschiedenis. Onzin natuurlijk. Zo werkt de geschiedenis niet. Politieke en economische systemen zijn niet eindig. Ze zijn altijd dynamisch geweest. Ze reageren op hun omgeving en op hun eigen geschiedenis, omdat ze worden vormgegeven door mensen.’

Communistisch manifest

Een tweede zware fout die je marxisten kan aanwrijven, meent Schoors: Marx beschreef niet hoe het communisme er concreet moest uitzien, ook niet in het Communistisch manifest dat hij met zijn kameraad Friedrich Engels schreef.

‘Omdat Marx geen duidelijk alternatief formuleerde of misschien niet kon formuleren, gingen zijn volgelingen elk hun eigen specifieke versie van een alternatief met geweld opdringen aan de rest van de maatschappij. Zo is het communisme vreselijk uit de hand gelopen’, aldus de econoom. ‘De dictators volgden hem niet zozeer in zijn visie, als wel in zijn determinisme en sloegen helemaal op hol.’

Marx schreef niet alleen onzin in ‘Das Kapital’. De ongelijkheid is toegenomen, en onze focus op bezit en materialisme heeft tot een zekere vorm van vervreemding geleid. Die analyses zijn juist.
Koen Schoors
Econoom

Op de planken verdedigt de eenmalig tot leven gewekte Duitser vurig zijn ideeën, met luimige Gentse tongval. Heldenbergh brengt de tekst van filosoof Stefaan Van Brabandt zo overredend dat je hem sommige kromme gedachtegangen haast vergeeft.

Zoals deze dooddoener: ‘In het kapitalisme wordt de mens evenzeer opgeofferd aan een totalitaire doctrine, namelijk het marktfundamentalisme.’ Schoors: ‘Het is een denkfout die links vandaag consequent blijft maken. In de liberale economie is het vrijheidsdenken allicht soms wat doorgeslagen, maar een beperkte, ingekapselde vrijheid is nog altijd beter dan geen enkele vrijheid. En het staat iedereen vrij om alternatieven te formuleren binnen dit kader. Denk maar aan de coöperatieve beweging of de milieubeweging, die de kapitalistische maatschappij toch behoorlijk aan het bijsturen zijn. Ook de brexit en Trump zijn op een perverse manier reacties tegen een doorgeslagen globalisering, die op zijn minst een duidelijke signaalfunctie hebben.'

Naast een laagdrempelige schets van zijn ideeën schildert schrijver Stefaan Van Brabandt ook een interessant menselijk portret van Karl Marx. De Duitser was een vat vol tegenstellingen. Arm geboren en vurig bestrijder van het kapitalisme, maar afkomstig van een advocatenfamilie en getrouwd met een barones.

In het dagelijks leven nam Marx het ook niet zo met zijn ideologische principes. Hoewel hij voor de afschaffing  van heterfrecht was, streek hij op het einde van zijn leven meerdere erfenissen op. Een deel van zijn vermogen speelde hij zelfs op de beurs.

Smartelijk leven

Marx was ook maar een mens. Eéntje met een smartelijk levensverhaal bovendien. Hij verloor vijf van zijn zeven kinderen, en zijn vrouw stierf aan kanker.

Marx vertelt het allemaal met gebroken stem. De empathie die deze openhartigheid over zijn persoonlijk leven opwekt, blijft tot in de ijzersterke finale - een vurig pamflet van Marx tegen het hedendaagse kapitalisme - nazinderen. De burn-outs, ons materialisme, politici die handlangers zijn van de economie... Allemaal onze eigen schuld. Immers: ‘We zijn allemaal op dezelfde manier gaan denken. Er is geen dictator. We zijn het zelf.’

‘Hier gooit Marx wel erg veel zaken op een hoopje’, aldus Schoors. ‘Maar dat vergeef ik hem met groot plezier.’

‘Marx’, tot 30 maart op tournee in Vlaanderen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content