Ode aan een miskend genie

©Photo News

Alan Turing mag dan een pionier zijn in artificiële intelligentie, de Britse wiskun dige staat ook te boek als een miskende held. ‘The Imitation Game’ springt voor hem in de bres, weliswaar niet altijd waarheidsgetrouw.

Toen Time in 1999 zijn lijst van invloedrijkste personen uit de 20ste eeuw bekendmaakte, reserveerde het Amerikaanse tijdschrift een plaatsje voor Alan Turing, een Britse wiskundige wiens naam amper bekend was bij het brede publiek. Vijftien jaar later is dat niet anders, en dat wil ‘The Imitation Game’ veranderen. Want zoals Time destijds stelde: ‘Al wie op een computertoets tikt, een spreadsheet opent of een tekstverwerkingsprogramma gebruikt, werkt op een incarnatie van een Turingmachine.’

Alan Turing (1912-1954) werd na de Tweede Wereldoorlog voor zijn oorlogsinspanningen onderscheiden met de Order of te British Empire. Maar veel geluk bracht hem dat niet. In 1952 werd hij gearresteerd wegens homoseksuele handelingen en veroordeeld tot chemische castratie. Twee jaar later werd hij dood aangetroffen met een half opgegeten appel naast zijn bed.

Zijn dood is nooit opgehelderd. Sommigen beweren dat de appel cyanide bevatte, maar dat is nooit onderzocht. Officieel was het zelfmoord, maar de theorie dat hij gedood is door de Britse geheime dienst was nooit ver weg.

Turing zou door zijn grote kennis van geheime codes een te groot veiligheidsrisico geworden zijn.

Turing laat zich niet gemakkelijk portretteren. Uit de biografieën - waarvan ‘Alan Turing: The Enigma’ van de Britse wiskundige Andrew Hodges aan de basis lag van de film - valt in elk geval op te maken dat hij ongewoon en bovenmaats intelligent was. Op zijn 16de had hij de theorieën van Einstein al door, op zijn 22ste was hij fellow aan het departement wiskunde van King’s College in Cambridge. Maar hij was ook een sterke atleet. Zonder een vervelende blessure zou hij op de Olympische Spelen van 1948 in Londen de marathon hebben gelopen.

Turing viel ook op door zijn excentrieke gedrag. Om zijn hooikoorts tegen te gaan fietste hij rond met een gasmasker op. Als een gesprek hem niet boeide, draaide hij zich om en liep weg. Hij ketende zijn theekop vast aan de radiator zodat niemand anders hem zou gebruiken. Omdat hij uiterlijkheden irrelevant vond, gebruikte hij een stuk touw als riem en hield hij al eens zijn pyjamavest aan onder zijn jas. Het liefst boog hij zich over puzzels. En om zijn horloge juist te zetten keek hij naar de stand van een ster en berekende uit zijn hoofd hoe laat het was.

‘The Imitation Game’ is een geschikte titel voor een film over Turing, temeer omdat hij verwijst naar een van de wetenschappelijke domeinen waarop hij zijn stempel heeft gedrukt: artificiële intelligentie. In 1950 omschreef hij in het artikel ‘Computing Machinery and Intelligence’ een test die kon uitmaken of machines echt zelfstandig denken. Het ging om een imitatiespel waarbij de computer een (menselijke) ondervrager om de tuin moest leiden en ervan overtuigen dat die met een menselijke gesprekspartner te maken had.

‘Voor mij was Turing zelf een puzzel die moest worden gelegd’, zegt de Noorse regisseur Morten Tyldum, die met ‘The Imitation Game’ zijn Engelstalige debuut maakt. ‘Dat gevoel wilde ik meegeven in de film. Ik wilde telkens meer puzzelstukken aanreiken en uiteindelijk tot een volledig portret komen.’

Die vaardigheid met raadsels en puzzels speelt ook een hoofdrol in de periode uit Turings leven die ‘The Imitation Game’ het meest belicht. Op 3 september 1939, de dag dat het Britse ultimatum aan Duitsland verstreek en de Tweede Wereldoorlog uitbrak, verhuisde hij naar Bletchley Park in Buckinghamshire, waar de Government Code & Cypher School gevestigd was. Turing werkte sowieso al deeltijds voor de GC&CS als codebreker en wijdde zich nu aan een taak die cruciaal zou blijken in de geallieerde overwinning: het kraken van Enigma. Enigma was een verfijnde en complexe machine die elke dag duizenden Duitse militaire boodschappen in onleesbare tekst omzette. Het systeem verving letters door andere, afhankelijk van de stand van de rotors binnenin, wat resulteerde in miljarden mogelijke combinaties. De Wehrmacht veranderde de vertaalsleutel bovendien elke dag, wat de opdracht van Turing en zijn collega’s vele malen bemoeilijkte.

Alsof dat niet volstond, hanteerde elk onderdeel van het Duitse leger een eigen codering. De informatie van de landmacht en de luchtmacht wisten Turing en zijn collega’s vrij snel bloot te leggen, maar de gevreesde zeemacht bleef lang buiten schot. En daar lag net het probleem. De Duitse onderzeeërs vormden een ware plaag in de noordelijke Atlantische Oceaan en bedreigden de bevoorrading van het verhongerende Groot-Brittannië. Ze brachten meer dan 700 vrachtschepen tot zinken met 2,3 miljoen ton vitale goederen aan boord. ‘Het enige wat me ooit echt bang gemaakt heeft tijdens de oorlog was het gevaar van die U-Boote,’ verklaarde Churchill achteraf.

Samen met zijn team ontwierp Turing een ‘Bombe’, een elektromechanisch toestel dat in een - voor zijn tijd - razend tempo mogelijke combinaties doorliep en met de sleutel op de proppen kwam. Nadien zou Turing nog het Duitse coderingssysteem Tunny kraken, via algoritmes die ook werden gebruikt in Colossus, de allereerste grote elektronische computer.

Wat ‘The Imitation Game’ niet vertelt, is dat Turing zijn toestel niet uitgevonden heeft. Hij kon verder bouwen op het werk van de Poolse wiskundige Marian Rejewski, die in 1932 al een eerste versie van Enigma - het toestel dateert uit de jaren twintig - oploste door een ‘bomba kryptologiczna’ te bouwen, nota bene zonder ooit een fysiek Enigma-toestel in handen te hebben gehad. Vijf weken voor het begin van de Tweede Wereldoorlog overhandigde de Poolse cryptologische dienst haar bevindingen aan de geallieerden.

Asperger

Het is niet de enige vrijheid die ‘The Imitation Game’ zich veroorlooft. De confrontatie met een Sovjet-spion die Turing chanteert met diens homoseksualiteit - wat trouwens zou impliceren dat Turing landverraad heeft gepleegd - is volledig verzonnen, net als het feit dat hij zijn machine ‘Christopher’ doopte naar zijn grote jeugdliefde of de gespannen verhouding met Commandant Alastair Denniston. In werkelijkheid stond de officier volledig achter Turing en alle andere teams, want in tegenstelling tot wat de film laat uitschijnen, waren in Blenchley Park vele honderden mensen aan het werk.

53 miljoen
‘The Imitation Game’ kostte amper 12,5 miljoen euro en bracht al meer dan 53 miljoen in het laatje.

Historici hekelen ook de portrettering van Turing, die volgens hen wordt neergezet als een man met een vorm van asperger. In de film is hij niet in staat een grap te herkennen, terwijl de echte Turing net bekendstond om zijn fijnzinnige gevoel voor humor. Tyldum heeft zijn antwoord op de kritiek klaar. ‘Als je een film maakt over iemand die echt heeft geleefd, moet je op twee vlakken je verantwoordelijkheid opnemen. Je moet proberen trouw te blijven aan wat die persoon heeft gedaan en hoe hij was als mens. Daarnaast moet je ook het publiek bereiken en entertainen. Het is belangrijk dat zo veel mogelijk kijkers Turings verhaal ontdekken. Daarom wilde ik geen droge en stoffige cinema, maar een film met humor, spanning en drama.’

In die tweede opdracht is Tyldum geslaagd. ‘The Imitation Game’ kostte amper 12,5 miljoen euro en bracht al meer dan 53 miljoen in het laatje. Tyldum heeft Turings verhaal dan ook gekneed tot een meeslepende crowdpleaser à la ‘The King’s Speech’, een vinnig melodrama met genoeg geestige momenten. En in de hoofdrol vult Benedict Cumberbatch de vlijmscherpe intelligentie die we kennen van ‘Sherlock’ aan met een vertederende gevoeligheid. Die Oscarnominatie lijkt alvast binnen.

‘The Imitation Game’ komt volgende week in de zalen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud