in memoriam

Panamarenko: een Icarus die naar de hemel vliegt

Panamarenko (1940-2019) was meer dan een kunstenaar. Hij was een ingenieur die op zoek ging naar de symbiose tussen kunst en techniek. 'Als ik iets ontwierp, werkte het niet.'

Hoewel Panamarenko al enkele jaren met gezondheidsklachten kampte, komt het nieuws van zijn overlijden onverwacht. Hij werd zaterdag onwel en overleed later op de dag. Zijn tachtigste verjaardag zou volgend jaar gevierd worden met een reeks tentoonstellingen in Antwerpen.

Panamarenko geldt als een van de belangrijkste Belgische kunstenaars. Hij maakte intrigerende tuigen die de droom van het vliegen, (onderzee)varen en rijden vertolkten. 'Als ik iets ontwierp, werkte het niet. Anders was het voor mij geen kunst. Al mijn vliegtuigen vlogen niet. Als ze dat wel deden, was ik geen kunstenaar geweest, maar een ingenieur', zei hij enkele jaren geleden nog in een interview met De Morgen.

Henri Van Herwegen wordt op 5 februari 1940 geboren in Antwerpen. Zijn familie langs vaderskant is communistisch. Een van hen is zelfs leider van de Belgische communisten en komt in de oorlog om door een V1-vliegende bom. Als kind is hij gefascineerd door die Duitse bommen: onbemande vliegtuigjes die tijdens de Tweede Wereldoorlog over de Scheldestad vlogen.

Vader Van Herwegen is elektro-ingenieur en zijn grootvader is architect. Zo geraakt hij van jongs af aan vertrouwd met techniek en ruimtelijke constructies. Van 1955 tot 1960 studeert hij aan de Antwerpse Academie en in 1963 geeft hij daar ook zijn eerste solotentoonstelling.

Spitsbergen

Zijn eerste werken leunen aan bij de pop-art. Zijn artiestennaam is een samentrekking van drie dingen: de luchtvaartmaatschappij PanAm, het land Panama en Panteleimon Ponomarenko, een politicus uit de voormalige Sovjet-Unie, een naam die Van Herwegen hoorde op de radio.

In 1970 bouwt hij een van zijn belangrijkste werken, de 'Aeromodeller', een luchtschip van 28 meter lang. Het gevaarte heeft de hele wereld rondgereisd en zit nu in de collectie van het Gentse S.M.A.K.

De 'Aeromodeller' is het startschot voor de bouw van een hele reeks vlieg-, vaar en rijtuigen. De kunstenaar laat vaak in het midden of ze echt functioneren, maar test er ook enkele uit. Vooral met de verschillende versies van zijn gemotoriseerde rugzakken tracht hij echt op te stijgen.  In 1996 stelt hij in Antwerpen zijn stalen duikboot Nova Zemblaya voor. Het doel van het ontwerp is ermee naar Spitsbergen te varen, maar dat blijkt niet haalbaar.

De Aeromodeller.

Verschillende kunstwerken vinden hun weg naar het openbaar domein, zoals Batopillo in Hasselt en Pepto Bismo in de Antwerpse Seefhoek. De Vlaamse overheid kocht verschillende werken aan, die ook tentoongesteld worden. Zo is het 'Vliegend Eiland' te zien in het Vlaams parlement. Op 5 februari 2005 wordt Panamarenko 65 jaar. Op het stadhuis van Antwerpen wordt hij plechtig ontvangen door burgemeester Patrick Janssens, die hem prijst voor zijn onaangepast gedrag, 'ook wel creativiteit genoemd'. Datzelfde jaar verschijnt het lexicon 'Copyright Panamarenko'.

Wuivende krabben in Knokke. ©Photo News

De Vlaamse overheid weet op een veiling in Londen beslag te leggen op de legendarische Prova Car van Panamarenko, die een stek krijgt in het Antwerpse Museum voor Hedendaagse Kunst (M HKA). Eind september 2005 opent in Brussel een grote overzichtstentoonstelling, waar Panamarenko het einde van zijn artistieke loopbaan aankondigt.

Toch betekent dit niet helemaal het einde van zijn carrière. In oktober 2011 stelt hij 'Wuivende krabben' voor, een reeks fonteinen in het Zegemeer in Knokke-Heist In 2014 volgt er nog een tweede overzichtsexpo in het M HKA.

©Tom Verbruggen

De betreurde galerist en textielondernemer Marc Deweer, die Panamarenko in 1983 zijn eerste grote onemanshow gaf in zijn galerie in Otegem, leende voor die M HKA-expo veel werken uit van zijn privéverzameling. Hij bewonderde vooral de verbeeldingskracht van de Antwerpenaar, vertelde Deweer bij de opening aan De Tijd.

'Hij is een dromer, een uitvinder, een icarus die naar de hemel wilde vliegen. Mijn zoon gaf op zijn twaalfde een spreekbeurt over Panamarenko. Achteraf vertelde zijn lerares me dat ze een klas nog nooit zo enthousiast had zien reageren op een spreekbeurt. En altijd dat geknutsel met die prachtige, unieke materialen: zo kwetsbaar en breekbaar dat ik niet al zijn werken durf uit te lenen.'

Ook Soudal-oprichter Vic Swerts is altijd een grote fan geweest. 'Of ik zijn werken ook kunst zou noemen? Dat is een goede vraag. Ik weet het niet. Ik vind hem zo origineel dat je zijn werk wel als kunst moet beschouwen. Hij gaat in tegen de conventies. Maar je moet er ook niet te veel achter zoeken. Een soldaat met vleugels is gewoon goed gevonden’, zei Swerts toen.

 

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud