Master of the mogol

©Jan Haenraets

Wat de Versailles-tuinen zijn voor Frankrijk of de Giardino di Boboli voor Italië, dat zijn de mogoltuinen voor India. Alleen is India decennialang ‘vergeten’ zijn pronkparken te conserveren als belangrijk erfgoed. Om die vergetelheid ongedaan te maken, hebben ze de hulp ingeroepen van de Belgische landschapsarchitect Jan Haenraets.

Ja, mijn frequent flyer miles zijn inderdaad vlotjes aan het oplopen’, zegt Jan Haenraets als we hem eindelijk te pakken krijgen net voor hij alweer het vliegtuig opstapt. ‘Toen de Indiërs me vier jaar geleden belden, dacht ik dat dit een project tussendoor zou worden. Maar vandaag is de samenwerking met Intach, afdeling Jammu & Kasjmir een langetermijnengagement.’ Intach staat voor Indian National Trust for Art and Cultural Heritage. In 2010 namen de Kasjmiri voor het eerst contact op met de Limburgse landschapsarchitect: of hij hen niet kon helpen bij het conserveren van hun mogoltuinen? Haenraets reageerde in eerste instantie verrast, maar zag al snel in dat dit een once-in-a-lifetime opportunity was. ‘Die mogoltuinen zijn fantastische stukken islamitische tuinkunstgeschiedenis. Je kan ze het Azi­a­tische equivalent noemen van de veel bekendere tuinen van Versailles.’

Geen minuut te verliezen

De meeste mogoltuinen werden in de 17de eeuw aangelegd in opdracht van de mogols, de Mongoolse vorsten die van de 16de tot midden 19de eeuw over grote delen van Zuid-Azië heersten. Van de ruim 700 tuinen die er toen werden aangelegd, zijn er maar een handvol overgebleven. En door de politieke strubbelingen en het geweld in Kasjmir bevinden de meeste zich dan ook nog eens in een lamentabele staat. ‘Als we dat groene erfgoed willen redden, valt er geen minuut te verliezen’, zegt Jan Haenraets.
De Nishat Bagh - of ‘Tuin der vreugde’ in het Hindoe - behoort tot de favorieten van Haenraets. Nishat Bagh ligt tussen het Dal-meer en het Zabarwan-gebergte en strekt zich uit over twaalf terrassen - één voor elk sterrenbeeld. Hij werd in 1633 aangelegd door Asaf Khan, de broer van keizerin Nurjahan, en was zoals zijn naam aangeeft de vrolijkste van de tuinen uit de mogoltijd: tintelend en sprankelend met veel water en een overvloed van gloeiend gekleurde bloemen. Haenraets wordt bijna lyrisch als hij erover vertelt. ‘Zoals in alle mogoltuinen verdelen strakke lijnen de ommuurde tuin in kwadranten vol oosterse platanen, kleurrijke bloemen, planten en paviljoenen. In een vier meter breed kanaal stroomt water van het ene terras naar het andere, om uit te monden in een meer. Het water reflecteert de tuin en de hemel, een typisch kenmerk van mogoltuinen.’
De voorbije decennia zijn de tinteling en sprankeling van Nishat Bagh heel wat minder geworden: de centrale kanalen bleven  wel nog overeind, maar  enkele paviljoenen werden afgebroken. En hoe verder je van die kanalen weggaat, hoe minder beplanting er overschiet. De rand van de tuin is zelfs een complete verwoesting.

Ontgroeid

Blijft de vraag waarom Intach Kasjmir precies deze Belg contacteerde om het mogol­erfgoed in zijn aloude glorie te herstellen? ‘Na mijn studies landschaps- en tuinarchitectuur in België heb ik een kantoor in Be­ringen gerund’, zegt Haenraets. ‘Maar ik was het ontgroeid. Dus besloot ik me aan de Universiteit van York, in Engeland, te specialiseren in de conservatie van historische tuinen. Daarna kon ik aan de slag  als  ‘Head of Gardens and Designed Landscapes’ bij de National Trust for Scotland. Ik stond er in voor hun parken en tuinen. Een betere voorbereiding voor wat ik nu in India moet doen, kon ik niet hebben. De eerste taak bestaat erin de tuinen te conserveren als historisch erfgoed.
Terwijl er in de bloeitijd van de mogoldynastie tot 900 tuinlieden per tuin werkten, zijn vandaag hele stukken verwaarloosd. Daar­om is het opleiden van hoveniers essentieel. ‘Want ik mag dan wel vaak met mijn neus in de boeken zitten om te achterhalen hoe de tuinen er oorspronkelijk uitzagen en hoe ze zijn geëvolueerd, uiteindelijk heb je vooral mensen nodig die deze parken weer kunnen onderhouden. Waar het dus op aankomt, is het aanleren van skills, skills, skills. Je hebt vooral mensen nodig die de juiste technieken onder de knie hebben’, legt Haenraets uit.
Behalve het urgente oplapwerk helpt de Limburger samen met het Canadese landschapsarchitectuurbureau Atelier Ano­nymous, waarvan hij medeoprichter is, met het uitwerken van een langetermijnsvisie. Het is een van de vele conservatieprojecten van het bureau, gespecialiseerd in wereldwijd design, research en educatie. Zo was Haenraets tot voor kort assistent professor landschapsarchitectuur aan de universiteit van Pai Chai in Zuid-Ko­rea.

Ambitie

Haenraets ultieme ambitie is dat de VN ‘zijn’ mogoltuinen tot UNESCO-werelderfgoed uitroepen. Een werk van lange adem.  Van­­­daag staan zes van zijn tuinen op de zogenaamde ‘voorlopige lijst’ van de VN-organisatie. Van 15 tot 25 juni komt het We­reld­erfgoedcomité van de UNESCO in Doha, de hoofdstad van Qatar, bijeen om te beslissen wie er van die ‘voorlopige lijst’ mag opschuiven naar de ‘nominatielijst’, de laatste stap naar het echte werelderfgoedschap. Onder meer door de bureaucratie in India is de deadline voor het indienen van de UNESCO-dossiers niet gehaald. ‘Ik hoop op 2017.’
Al weet Haenraets als geen ander dat zekerheid in India niet bestaat. Het land is berucht voor zijn corruptie en zijn superslome administratie. ‘We voeren een continue strijd om budgetten binnen te halen en de overheden hier te overtuigen. Vier jaar al ben ik er nu mee bezig, en elke dag is het hard lobbyen.’
Bovendien zit Kasjmir gekneld tussen China, Pakistan en India, en vormt het een van de meest gemilitariseerde streken ter we­reld. Daarvan is het erfgoed evengoed slachtoffer. ‘Ik adviseer en informeer via Intach Jammu & Kasjmir de Indiase overheid, maar uiteindelijk is zij het die de beslissing moet nemen om deze tuinen te beschermen, niet ik.
En of hij voor die mogol­opdracht ook een mogolhonorarium opstrijkt? ‘Je zal het misschien niet geloven’, lacht de Belgische landschapsarchitect, ‘maar dit is gewoon liefdadigheidswerk. Ik hou van liefdadigheidsinstellingen omdat die een wezenlijk verschil maken in deze wereld. Samen met mijn partners probeer ik mijn eigen kleine bijdrage te leveren aan een mooiere wereld. De tuinen van Kasjmir zijn een goed begin.’ 

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud