Nadenkend over het alledaagse

©© Jasper Johns / VAGA, New York / DACS, London 2017.

Hij werd in de jaren vijftig beroemd met zijn schilderijen van de Amerikaanse vlag, ogenschijnlijk gemakkelijke kunst. Maar niets is wat het lijkt bij de Amerikaanse kunstenaar Jasper Johns.

Hij was er niet op de opening van ‘Something Resembling Truth’ in de Royal Academy of Arts in Londen. Te druk bezig met werken in zijn atelier in Connecticut. Nog altijd, op zijn 87ste.

Hij houdt ook niet zo van de drukte. Je kan het je zo voorstellen op de vernissage: Jasper Johns omstuwd door bewonderaars. Minzaam knikkend, glimlachend, handjes schuddend, mee op de selfie. Geen onvertogen woord. Misschien iemand die durft te vragen: ‘Mister Johns, wat wil u nu eigenlijk precies vertellen met uw schilderijen?’ Waarop iedereen de adem inhoudt. Behalve Johns. Hij zou rustig antwoorden: ‘De betekenis van mijn werk, my friend, is de betekenis die u eraan geeft.’

Zo eenvoudig en zo complex is de kunst van Johns. De tentoonstelling in de Royal Academy overspant zijn hele carrière. Meer dan zestig jaar schilderen, prints maken en beeldhouwen. Aan het eind hangt een nieuw werk, speciaal gemaakt voor Londen. Daarmee is de cirkel rond. Weglopend van het nieuwe doek kijk je pal op ‘Flag’ aan het begin van de expo. Met dat schilderij van de Amerikaanse vlag uit 1954 werd Johns bekend.

Hij heeft er veel versies van gemaakt, in verschillende vormen en kleuren. Het thema van de vlag komt ook geregeld terug als onderdeel van andere schilderijen. Dat maakt de expo in Londen zo boeiend. Johns is flink geëvolueerd zonder zijn ideeën over zijn kunst te verloochenen. Zijn wereld veranderde nooit. Hij werd gewoon groter en rijker.

36 miljoen dollar

In 2014 betaalde een anonieme koper op een veiling bij Sotheby’s 36 miljoen dollar voor ‘Flag’. Het ging om een versie uit 1983. Johns werd prompt in de top drie van duurste nog levende kunstenaars gekatapulteerd. Alleen Jeff Koons (‘Balloon Dog (Orange)’, 58,4 miljoen dollar, 2013) en Gerhard Richter (Abstraktes Bild, 46,4 miljoen dollar, 2015) doen beter.

Het oeuvre van Johns draait in essentie om het geven van betekenis aan wat je ziet. In die zin is hij schatplichtig aan René Magritte, al is hun beeldtaal totaal verschillend. Is ‘Flag’ een vlag of een schilderij? Of is het een geschilderde vlag? Is de pijp van Magritte een pijp of niet? Johns dwingt de toeschouwer na te denken over alledaagse objecten.

‘Kijk je vluchtig naar ‘Flag’, dan zie je een kopie van de Amerikaanse vlag. Maar ga er met je neus op staan en je ziet andere dingen’, zegt de Amerikaanse curator Roberta Bernstein. Ze heeft gelijk. In de rode en witte banden van Johns’ vlag zitten tal van figuratieve elementen verstopt. De titel van de expo verwijst naar die dubbele bodems: ‘Something Resembling Truth’, iets wat op de waarheid lijkt maar het misschien niet is.

Gekaapt

Johns werd in 1930 geboren in Augusta, Georgia. Als kind wist hij al dat hij kunstenaar wilde worden. ‘Ik ben opgegroeid op een plek waar kunst en kunstenaars niet bestonden. Ik denk dat ik kunstenaar wilde worden omdat ik gewoon ergens anders wilde zijn’, zei hij ooit. Zijn ambitie bracht hem begin jaren vijftig naar New York, het zenuwcentrum van het Amerikaanse abstract expressionisme. Jackson Pollock, Willem De Kooning, Mark Rothko waren er de toonaangevende kunstenaars. Johns ontmoette er ook Robert Rauschenberg, met wie hij een tijd een relatie had.

jasper johns

Maar Johns voelde zich niet thuis in het abstract expressionisme. Hij voelde zich nergens thuis. In 1954 besliste hij alle kunstwerken die hij ooit had verzameld van de hand te doen. Ze hinderden hem om zichzelf uit te vinden als kunstenaar. In datzelfde jaar droomde hij dat hij de Amerikaanse vlag schilderde. Hij voegde de daad bij de droom, met een aparte verftechniek. Hij mengde olieverf met een speciaal soort wax dat de oude Egyptenaren al gebruikten. Daarmee kon hij reliëf op zijn doeken schilderden.

In 1958 gaf de befaamde New Yorkse galerist Leo Castelli - die Jackson Pollock, Willem De Kooning, Cy Twombly, Andy Warhol in zijn stal had - Johns zijn eerste solotentoonstelling. Zijn carrière was gelanceerd. ‘Flag’ sprak aan, zo midden in de Koude Oorlog. Johns maakte mee wat Bruce Springsteen in 1984 met ‘Born in the USA’ overkwam: hij werd gekaapt door het patriottisme.

©© Jasper Johns / VAGA, New York / DACS, London 2017

Nochtans ging het daar voor Johns helemaal niet over. ‘Ik gebruikte de Amerikaanse vlag omdat ze al bestond. Het bespaarde me het bedenken van een eigen ontwerp. Daardoor kon ik me concentreren op de diepere lagen van wat ik wilde vertellen’, zei hij in 1959 aan Time.

Johns maakte met ‘Flag’ geen vrienden in het kunstmilieu. De abstracte expressionisten haalden hun neus op voor zijn werk. Ze vonden hem een verrader omdat hij alledaagse objecten schilderde. Kunst moest voor hen een nieuwe, onbekende wereld openen.

Veel werken zijn een lust voor het oog, al is esthetiek nooit Johns’ prioriteit.

Johns, toch al een einzelgänger, liet het niet aan zijn hart komen en werkte voort aan zijn eigen universum, met vlaggen, landkaarten, cijfers en alledaagse objecten. Zijn werken over de cijfers van 0 tot 9 zijn een mooi voorbeeld. Hij tekende en schilderde ze naast, op en door elkaar. Soms in zwart en wit, soms in exuberante kleuren. Hij maakte er ook prachtige aluminium en bronzen panelen van. Ze zijn een lust voor het oog, al is esthetiek nooit Johns’ prioriteit. Altijd weer draait het om de betekenis: door alledaagse cijfers op een aparte manier te tonen wil hij de kijker doen nadenken.

Ondoorgrondelijk

Bij elk van de 150 werken in Londen kan je lang stilstaan en nog niet het gevoel hebben dat je alles hebt doorgrond. De thematische opbouw van de expo is ideaal omdat zo de complexiteit van Johns wordt gekanaliseerd. ‘Words and Voices’ is een van de boeiendste thema’s. Er verschijnen vaak woorden op Johns’ schilderijen. Soms trekken ze meteen de aandacht, soms zitten ze diep verscholen in de kleuren van het canvas. De betekenis moet je zelf invullen. Bij ‘Liar’ vraag je je onvermijdelijk af wie de leugenaar is: de schilder, het schilderij of de toeschouwer?

Ook de kunstgeschiedenis is een terugkerend thema. De ‘Mona Lisa’ passeert een paar keer, Francis Bacon, Pablo Picasso, keramiek van Barnett Newman. Johns verwerkt ze op doeken die meer weghebben van collages dan van schilderijen.

Nog een stap verder gaat hij als hij zijn schilderijen opwaardeert tot sculpturen. Al van in de jaren zestig voegde hij allerlei objecten aan zijn schilderijen toe. Ballen, een thermometer, lichaamsdelen, een bezem. Het is indrukwekkend, ook al onderga je die kunstwerken meer dan dat je er betekenis uit haalt. En zo sluit Johns toch aan bij zijn collega’s van het abstract expressionisme van de jaren vijftig, door de toeschouwer een onbekende wereld voor te schotelen.

‘Something Resembling Truth’ loopt tot 10 december in de Royal Academy of Arts in Londen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content