Artemisia, de schilderes die terugvocht

‘Jaël en Sisera’, 1620. ©© Szépmüvészeti Múzeum / Museum of Fine Arts, Budapest

Artemisia Gentileschi was de eerste vrouwelijke superster in de schilderkunst. Met haar scherpe tong en enorme talent maakte ze furore tussen de macho’s en mannetjesputters. Vierhonderd jaar later is ze nog altijd een bron van hoop en inspiratie.

Haar lichaam is in zo’n verwrongen houding gedraaid, dat je betwijfelt of dat anatomisch wel mogelijk is: haar heupen naar rechts gekeerd, haar schouders naar links, armen afwerend opgeheven en haar gezicht weggedraaid van de gluiperige mannen die boven haar uittorenen.

Krachtiger kun je de paniek en schaamte van Susanna niet verbeelden. Het openingswerk zet meteen de toon bij de grote overzichtstentoonstelling van de Italiaanse barokschilder Artemisia Gentileschi (1593-circa 1654) in The National Gallery in Londen. Het laat ook zien dat haar werk na vier eeuwen niets aan zeggingskracht heeft ingeboet.

Volgens de overlevering in het apocriefe deel van het Bijbelboek Daniël denkt de mooie en vrome Susanna ongezien te baden in een afgesloten deel van haar tuin. Maar ze wordt belaagd door twee geile oude rechters. Ze doen haar oneerbare voorstellen en dreigen haar te beschuldigen van overspel als ze daar niet op ingaat.

Verkrachting

Susanna’s weerzin is in dit schilderij bijna tastbaar. Veel schilders hebben in de loop der eeuwen een versie van Susanna en de oudsten op het doek gezet - Rembrandt, Antoon van Dyck, Annibale Carracci - maar deze versie van Artemisia Gentileschi is de aangrijpendste van allemaal. En dan te bedenken dat ze pas 17 jaar was toen ze dit meesterwerk voltooide.

Behalve de magnifieke compositie en uitvoering is er nog iets waardoor het schilderij zo aanspreekt. Nog geen jaar na de voltooiing van haar ‘Susanna’ werd de jonge Gentileschi verkracht door de even beruchte als vermaarde schilder Agostino Tassi.

Het drama speelde zich af in Rome, in 1611. Artemisia was de enige dochter van de schilder Orazio Gentileschi. Ze verloor haar moeder toen ze twaalf jaar was. De jaloerse, overheersende en beschermende Orazio hield zijn dochter daarna angstvallig verborgen voor mogelijke verliefde jongemannen. Ze mocht niet zonder begeleiding naar buiten en hij verbood haar zelfs om dicht bij de ramen van hun huis te komen. Daar hield ze zich trouwens niet aan.

‘Susanna en de oudsten’, 1610. ©© Kunstsammlungen Graf von Schönborn, Pommersfelden

Artemisia mocht heel weinig, maar Orazio leerde haar wel schilderen. Hij herkende al snel het talent van zijn dochter en leidde haar op tot de kunstenaar die als tiener al haar eerste meesterwerken afleverde.

De ‘verborgen’ dochter van Orazio, die naar verluidt ook nog eens erg mooi was, was de bron van hitsige roddels onder de mannen in het Romeinse schilderskwartier. Op een dag, toen Orazio niet thuis was, drong Tassi zijn woning binnen en verkrachtte haar.

Het verlies van je maagdelijkheid voor het huwelijk gold in die tijd als een van de ergste dingen die een vrouw kon overkomen. In het puriteinse Rome stond Artemisia nu op hetzelfde niveau als de prostituees die ’s avonds en ’s nachts de straten afschuimden. Ze hield de verkrachting daarom angstvallig geheim, in de hoop dat Tassi met haar zou trouwen. En dus liet ze hem maandenlang zijn gang gaan met haar.

Artemisia deed iets wat mannelijke schilders niet konden. Ze kon zich verplaatsen in haar vrouwelijke personages. Dat maakte haar uniek.
Letizia Treves
Curator

Maar Orazio kwam erachter en het was hem duidelijk dat Tassi nooit met zijn dochter zou trouwen, omdat hij al getrouwd was. Woedend sleepte hij zijn voormalige vriend voor het gerecht. De vernedering voor Artemisia was compleet, maar ze besloot terug te vechten.

Uit de bewaard gebleven verslagen van de rechtbank rijst het beeld op van een sterke, vastbesloten vrouw. Gentileschi vertelde de rechters in detail wat haar was aangedaan. Ze was bereid zich te laten martelen om te bewijzen dat ze de waarheid sprak. Het was destijds gebruikelijk om getuigen te martelen. Als ze ondanks de pijn bij hun verhaal bleven, moest het wel waar zijn.

‘Het is waar’

Bij Gentileschi draaide de beul een koord steeds strakker om haar vingers. Vaak braken die bij deze marteling, wat het einde van haar schilderambities kon betekenen, maar Gentileschi hield vol. Ze keek Tassi recht in de ogen en herhaalde: ‘Het is waar, waar, waar.’

Tassi werd veroordeeld tot verbanning uit Rome, maar bleef daar gewoon, en Artemisia werd uitgehuwelijkt aan Pierantonio Stiattesi uit Florence. Hij was een weinig getalenteerde kunstenaar, die zich bovendien telkens diep in de schulden stak. Het werd geen gelukkig huwelijk, maar in Florence nam de carrière van Gentileschi wel een vlucht.

Vastberaden

‘Ze heeft de ongelukkige gebeurtenissen aangegrepen als een kans om zich te transformeren’, vertelt curator Letizia Treves van The National Gallery. ‘In Florence, uit de schaduw van haar vader, kiest ze haar eigen weg. Ze was daarin minstens zo vastberaden en gedreven als haar mannelijke collega’s.’

Gentileschi leerde lezen en schrijven en mengde zich onder de intellectuele elite. Ze raakte bevriend met Galileo Galilei en sleepte opdrachten in de wacht van de machtige groothertog Cosimo II de’ Medici. In 1616 werd ze als eerste vrouw toegelaten tot de prestigieuze kunstenaarssociëteit Accademia delle Arti del Disegno.

In haar schilderijen gebruikt Gentileschi vaak haar eigen beeltenis. ‘Dat helpt om haar beroemdheid uit te bouwen, net als bij Rembrandt, die ook vaak zichzelf afbeeldde’, legt Treves uit. ‘Het is een marketingstrategie, al is het niet altijd duidelijk of het haar eigen keuze was of een verzoek van de opdrachtgever.’ Hoe dan ook, het geeft een extra lading aan haar werken.

Rond 1612 schilderde Gentileschi het apocriefe Bijbelverhaal van de Joodse Judith die de Babylonische generaal Holofernes onthoofdt. ‘Artemisia legt de nadruk op de brute kracht die daarvoor nodig is’, zegt Treves. ‘Hard en onverschrokken.’ Het is verleidelijk om het schilderij te zien als een afrekening met haar verkrachter, Tassi.

Dat is begrijpelijk, maar je doet de kunstenaar tekort door er telkens haar biografie bij te halen. De historische en Bijbelse scènes met vrouwelijke hoofdrolspelers die Gentileschi schilderde, waren bekende en veelgevraagde klassiekers. Een mecenas bestelde dan bijvoorbeeld een ‘Susanna’, een ‘Magdalena’ en een ‘Lucretia’.

‘Maar dan deed Artemisia iets wat mannelijke schilders niet konden’, zegt Treves. ‘Ze legde een bijzondere vrouwelijke gevoeligheid in haar werk. Zij kon zich verplaatsen in haar personages. Haar versies waren heel anders dan die van haar mannelijke tijdgenoten. Opdrachtgevers en verzamelaars wisten dat. Het maakte haar uniek.’

‘Zelfportret als de allegorie van de schilderkunst’, 1638-1639. ©Royal Collection Trust / © Her Majesty Queen Elizabeth II 2019

Vergetelheid

Gentileschi werd gewaardeerd om haar schilderijen en, afgaand op gedichten uit die tijd, ook om haar schoonheid, scherpe tong en sterke persoonlijkheid. Haar ster rees tot ongekende hoogte voor een vrouw in de 17de eeuw. Edellieden en koningshuizen van Madrid tot Londen aasden op werken van haar. De Engelse koning Charles I stuurde twee keer een gezant naar Italië om haar naar zijn hof te halen, tevergeefs, al kwam ze later wel uit eigen beweging.

Het valt bijna niet te begrijpen dat haar werken in de eeuwen daarna in de vergetelheid raakten, al gold dat ook voor tijdgenoot Caravaggio. Hun realistische stijl raakte uit de mode en maakte pas in de twintigste eeuw een comeback. Zo werd ook Gentileschi herontdekt, stukje bij beetje, en met onregelmatige tussenpozen duiken nog altijd ‘nieuwe’ werken van haar op.

Net zo gaat het met de herontdekking van haar levensverhaal, met als belangrijkste vondst de rechtbankverslagen van het verkrachtingsproces. Haar strijdlust spreekt nog altijd aan: ‘Bij mij vindt u de bezieling van Caesar in de ziel van een vrouw’ en ‘Ik zal uwe hoogheid laten zien wat een vrouw kan doen’, schreef ze aan een Italiaanse edelman. Artemisia is een feministisch icoon, met een theater in Chicago dat naar haar is vernoemd, een toneelstuk en een tv-film over de rechtszaak en een grote schare fans, zoals de Britse zangeres FKA twigs.

‘Dit werk blijft ons fascineren, niet het minst doordat de maker een vrouw is die zulk bruut geweld aan den lijve heeft ondervonden’, zegt FKA twigs in een minidocu over Gentileschi’s ‘Judith onthoofdt Holofernes’. Maar ze maakt haar opmerking pas nadat ze minutenlang haar bewondering heeft uitgesproken over Gentileschi’s buitengewone schildertalent.

De expositie in The National Gallery in Londen is door de coronamaatregelen lastig te bezoeken, maar er is een fantastisch digitaal alternatief:

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud