Artificiële intelligentie staat magie van schilderkunst niet in de weg

Tientallen algoritmes bestudeerden het schilderij 'Secrets' van Luc Tuymans. Het is gebaseerd op een foto van Albert Speer. ©Secrets, Luc Tuymans photo Paul Hester, Courtesy Zeno X Gallery, Antwerp / Algorithmic images and semantic network: Luc Steels, Studio Stelluti

Luc Tuymans schilderde in 1990 'Secrets', gebaseerd op een fotografisch portret van nazikopstuk Albert Speer. Het schilderij werd de voorbije twee jaar onderzocht met de hulp van artificiële intelligentie. Bozar Lab toont het resultaat.

Het schilderij, klein van formaat, hangt voor de ingang van het zaaltje waar de resultaten van het onderzoek naar 'Secrets' worden getoond. Kijk er goed naar, probeer het te doorgronden. Uiteindelijk doet de artificiële intelligentie dat ook. 'Het is een toeschouwer zoals een andere', zegt Luc Steels, de oprichter van het gerenommeerde VUB AI Lab en de bezieler van het project.

Die artificiële toeschouwer kijkt wel anders naar een schilderij dan het menselijk oog en brein. Eigenlijk is die artificiële intelligentie niet één toeschouwer. Het gaat om verschillende algoritmes waarmee het schilderij werd onderzocht, zo'n vijftig in totaal.

In een Zoom-gesprek met Tuymans en Steels vragen we eerst wat dat betekent: algoritmes loslaten op een schilderij. 'Loslaten klinkt bijna agressief', antwoordt Steels. 'Je moet goed begrijpen wat artificiële intelligentie precies betekent. Het is een toolbox, een set van hulpmiddelen voor de analyse van bijvoorbeeld beelden en klanken. Niet alleen naar vorm, maar ook naar inhoud. Er zijn veel van die hulpmiddelen. Dat is computersoftware en dus kom je op algoritmes uit. Mij interesseert vooral het verband met kunst, de betekenis die artificiële intelligentie met die hulpmiddelen uit een kunstwerk kan halen'

Het focusgebied van 'Secrets' is in rood opgelicht. ©Secrets, Luc Tuymans photo Paul Hester, Courtesy Zeno X Gallery, Antwerp / Algorithmic images and semantic network: Luc Steels, Studio Stelluti

'Er is altijd een doel. Wat wil je onderzoeken? We hebben bijvoorbeeld drie algoritmes losgelaten - om uw term te gebruiken - die op zoek gingen naar de focuspunten. Dat zijn de elementen op een schilderij waar het menselijk oog naartoe wordt getrokken. Meestal zijn dat de ogen. Maar in 'Secrets' zijn de ogen gesloten. Toch hebben de algoritmen herkend dat het focuspunt rond de neus en de ogen ligt. Op de presentatie zie je dat aan het rood opgelichte gebied rond de neus. De algoritmes die we gebruikt hebben zijn verschillend van elkaar. Het MSI-algoritme is een neuraal netwerk dat gebouwd is rond data die de oogbewegingen van mensen vastleggen wanneer ze naar een schilderij kijken. Een ander algoritme onderzocht de kleurconsistentie.'

De essentie

  • 'Secrets' is een samenwerking tussen Bozar Lab en Gluon, een platform voor wetenschap, technologie en kunst.
  • Het project onderzoekt hoe artificiële intelligentie kijkt naar een schilderij.
  • Luc Tuymans schilderde 'Secrets' in 1990. Het is een verstilling van een fotografisch portret van nazikopstuk Albert Speer.
  • Het onderzoek spitst zich toe op de visuele verwerking en de kennisverwerking.

Het is opmerkelijk dat de AI precies de focus wist vast te leggen rond de neus en de ogen, de hersenen eigenlijk. 'Secrets' gaat over wat verborgen is, wat niet wordt geuit. Het verborgene van het innerlijke. En dat zit in het hoofd. Punten voor AI dus.

'Die vaststelling heeft me aangenaam verrast', zegt Tuymans. 'Ik vind dit project buitengewoon boeiend. Voor mij was het belangrijk dat we niet met de computer een schilderij probeerden te maken. Daar gaat het niet om, wel om het leggen van associaties die je niet meteen verwacht. Eigenlijk zegt dit onderzoek dat je niet zomaar vijf seconden naar een schilderij moet kijken. Je moet er je tijd voor nemen en verbanden zoeken.'

Ik droom er wel eens van om als een gedementeerde door mijn eigen werk te lopen. Ik weet dan niet meer dat ik de maker ben. Zo kan ik dan met totaal andere ogen naar mijn eigen werk kijken. Dat doet AI ook.
Luc Tuymans
Schilder

De presentatie in Bozar - Tuymans verzet zich met klem tegen het woord tentoonstelling - valt uiteen in drie delen. In video-interviews leggen Steels en Tuymans uit wat het project voor hen betekent. Het tweede deel is een voorstelling van de visuele verwerking door de artificiële intelligentie van het schilderij en de foto waarop 'Secrets' is gebaseerd.

Afbeeldingen van hoe algoritmes het schilderij onderzoeken worden geprojecteerd. Soms worden er visuele lijnen getrokken naar de originele foto. Een audiogids geeft alle nodige uitleg. Niet dat alles altijd even duidelijk is. Soms is het erg technisch omdat artificiële intelligentie nu eenmaal een hoge vorm van technologie is.

Voor mij is het belangrijk dat mijn oeuvre door het gebruik van artificiële intelligentie in een ander daglicht kan komen te staan. Er worden verbanden gevonden die mij en/of de toeschouwers misschien ontgaan.
Luc Tuymans
Schilder

Bij de visuele verwerking werd nagegaan of AI de originele foto van Speer kon terugvinden in de immens grote digitale database van het wereldwijde web. Dat bleek niet het geval. Tuymans had het de algoritmes ook moeilijk gemaakt. Het schilderij bevat slechts een fragment van de foto. De schilder liet ook veel detailelementen weg. En op de foto zijn de ogen van Speer niet dicht. Dat was te moeilijk voor de AI om er goed mee aan de slag te gaan, maar er werd wel ontdekt dat het schilderij niet anders dan een fragment van een groter geheel kon zijn. Het is een begin.

Het derde deel van de presentatie draait om de kennisverwerking. Op de muur wordt een groot netwerk van verbanden uitgetekend die te maken hebben met het schilderij en zijn achtergrond. De algoritmes kregen daarvoor toegang tot bijvoorbeeld de cataloog van de tentoonstelling 'Pelle' die Tuymans twee jaar geleden in Venetië hield. 'Secrets' was daar te zien. Zo konden de algoritmes verbanden leggen met het nazisme en met totalitaire regimes.

Hoe meer informatie werd verzameld, ook van visuele aspecten zoals bijvoorbeeld de gesloten lippen wat dan weer een link naar geslotenheid oplevert, hoe gedetailleerder het netwerk werd opgebouwd. Op die manier gaf de AI betekenis aan het werk. Een betekenis die je er als mens niet aan zou geven omdat onze hersenen nu eenmaal geen computerdatabase zijn die voortdurend linken legt.

Staat die betekenis dan hoger in de hiërarchie dan de interpretatie die de argeloze menselijke toeschouwer aan een werk geeft? 'Ik vind van niet. Er bestaat niet zoiets als een juiste betekenis. Als jij veel weet over Albert Speer, geef je aan 'Secrets' een andere betekenis dan iemand die alleen esthetisch kijkt. Maar ik zou daar geen hiërarchie aan verbinden. En dat geldt ook voor artificiële intelligentie', zegt Steels

Er is een soort hype ontstaan waardoor AI de reputatie krijgt dat ze de mens zal reduceren tot een nietig wezen. Dat klopt totaal niet.
Luc Steels
AI-specialist

Doet artificiële kennis dan misschien iets af aan de magie van het schilderen? 'Natuurlijk niet', zegt Tuymans, terwijl we Steels nee zien schudden. 'Dat is een romantische voorstelling van schilderkunst. Dit onderzoek betekent vooral een verrijking van de artistieke praktijk. Ik snap niet goed waarom zoveel mensen bang lijken te zijn voor AI. Ik krijg door de presentatie in Bozar veel vragen over: wie is de winnaar? De kunst of de artificiële intelligentie? Daar gaat het helemaal niet om. Het is geen strijd. Het gaat om een onderzoek dat nog lang zal lopen. Of het mijn artistieke praktijk wezenlijk zal veranderen, is moeilijk te zeggen. Misschien zal er iets veranderen aan mijn research. Door AI ga ik misschien andere connotaties en associaties vinden.'

'Ik geloof ook niet dat AI magie wegneemt', zegt Steels. 'Integendeel. Het is niet omdat je als sterrenkundige naar de kosmos kijkt, dat de magie verdwijnt. De magie neemt net toe door ze bestuderen. Zo is dat hier ook. Er is een soort hype ontstaan waardoor AI de reputatie krijgt dat ze de mens zal reduceren tot een nietig wezen. Dat klopt totaal niet. AI zoekt simpelweg naar nieuwe oplossingen voor problemen die zich stellen. Het is een voortdurend proces.'

'Voor mij is het belangrijk dat mijn oeuvre door het gebruik van artificiële intelligentie in een ander daglicht kan komen te staan. Er worden verbanden gevonden die mij en/of de toeschouwers misschien ontgaan. Ik droom er wel eens van om als een gedementeerde door mijn eigen werk te lopen. Ik weet dan niet meer dat ik de maker ben. Zo kan ik dan met totaal andere ogen naar mijn eigen werk kijken. Dat doet AI ook.'

'Secrets, Artificiële Intelligentie en Luc Tuymans' te zien tot 2 mei bij Bozar.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud