Advertentie
reportage

De schilder van het malse vlees

'Het Midasoordeel' uit 1640. Seks sells, dat wist Jordaens al in de 17de eeuw. ©The Phoebus Foundation, Antwerpen

De 17de-eeuwse Antwerpse schilder Jacob Jordaens was niet alleen een begenadigd schilder. Hij wist als volbloed ondernemer de markt te bespelen. In het Frans Hals Museum in Haarlem krijgt hij zijn eerste Nederlandse solotentoonstelling.

De schilder van het goede en vrolijke leven, van grollen en grappen. Zo staat Jacob Jordaens (1593-1678) in de kunstgeschiedenis bekend. Maar onder die uitbundigheid gaat een rusteloze en zoekende kunstenaar schuil. Dat leert de nieuwe tentoonstelling 'Thuis bij Jordaens' in het Frans Hals Museum in Haarlem. De thematisch erg gevarieerde werken komen allemaal uit de collectie van The Phoebus Foundation, de kunststichting van Katoen Natie-baas Fernand Huts.

De essentie

  • 'Thuis bij Jordaens' in het Frans Hals Museum in Haarlem is de eerste solotentoonstelling van de Antwerpse schilder in Nederland.
  • Jordaens was een schilderende ondernemer die voornamelijk in opdracht van de burgerij werkte.
  • Het hoogtepunt van de expo is de reconstructie van de pronkkamer in het Jordaenshuis.
  • De expo is een initiatief van The Phoebus Foundation, de kunststichting van Fernand Huts.

The Phoebus Foundation werkte vijf jaar aan het project. Alle schilderijen werden meticuleus wetenschappelijk onderzocht met verschillende beeldscanapparaten en zo nodig ook gerestaureerd. 'De tentoonstelling gaat niet alleen over de schoonheid en wat je op de doeken ziet. Net zo interessant is wat onder de bovenste verflaag verborgen was. Jordaens had een soort van rusteloosheid in zich. Hij probeerde, veranderde, overschilderde. Dat tonen de scans. Ze brengen zijn creatieproces in beeld', zegt Katharina Van Cauteren, curator van de expo en hoofd van The Phoebus Foundation.

De expo begint, hoe kan het ook anders, met drie portretten geschilderd door respectievelijk Peter Paul Rubens, Antoon Van Dyck en Jacob Jordaens. De grote drie van de Antwerpse barok. Een rangschikking maakt Van Cauteren niet graag, maar Jordaens staat meestal op plaats drie.

Rubens was verfijnder en politieker. Zijn kunst werd ingezet in de contrareformatie. 'Om katholieke zieltjes terug te winnen', zegt Van Cauteren. Van Dyck was dan weer de lieveling van de adel. Tussen die twee bewoog Jordaens zich. 'Hij was geen katholieke pilarenbijter. Meer nog, hij had calvinistische sympathieën. Hij was ook geen schilder van de machthebbers. Het deerde hem niet echt. Jordaens vond zijn klanten bij de burgerij, de nieuwe rijken zeg maar. Die wilde zich net als de adel omringen met kunst. Jordaens vulde die behoefte in, met een groot atelier en met veel medewerkers. Stilistisch was hij ruwer dan Rubens. Veel mals vlees, als ik het zo mag noemen. Seks sells, wist Jordaens al in de 17de eeuw', zegt Van Cauteren.

Portret van Elisabeth Jordaens, zijn dochter. ©The Phoebus Foundation, Antwerpen

Volumineuze lichamen in mythologische en katholieke taferelen. Huiselijke genoegens en grollen en grappen. Je komt het allemaal tegen op de expo. Ze is een mooie staalkaart van het oeuvre van Jordaens.

Het hoogtepunt van de tentoonstelling is de reconstructie van de pronkkamer die Jordaens in zijn huis in Antwerpen had laten optrekken. Het Jordaenshuis bestaat nog altijd. Het haalde eerder dit jaar het nieuws toen bekend raakte dat Vlaams Parlementslid Sihame El Kaouakibi en haar vriendin Erika Xuan Nguyen er via een huurovereenkomst hun JJ House onderbrachten, een evenlocatie en coworkingspace.

Jordaens bouwde zijn huis in de 17de eeuw stelselmatig uit. 'Het paradepaardje was de pronkkamer. Noem het zijn toonzaal. Hij wilde iedereen die op bezoek kwam, overbluffen met zijn talent', zegt Van Cauteren. 'Het plafond en de muren hingen vol schilderijen.'

De tentoonstelling gaat niet alleen over de schoonheid en wat je op de doeken ziet. Net zo interessant is wat verstopt is onder de bovenste verflaag.
Katharina Van Cauteren
Curator

De muurschilderijen, op doek, zijn in de loop der tijden verdwenen. 'Maar enkele schetsen, de droedels zoals ik ze noem, zijn wel bewaard gebleven. Die hebben we uitvergroot en aan de muren aangebracht.'

Het pronkstuk is het plafond. Jordaens maakte daarvoor negen schilderijen die het mythische verhaal van Amor en Psyche vertellen. 'De enige liefdesstory uit de Griekse mythologie met een happy end', zegt Van Cauteren. 'De huidige eigenaar, de familie Vanderlinden, kocht het pand in 1823. 50 jaar later werden de plafondschilderijen uit het huis verwijderd. We hebben ze enkele jaren geleden met The Phoebus Foundation kunnen kopen. We hebben ze gerestaureerd en bestudeerd. Op basis dan dat studiewerk, onder meer over de lichtinval, hebben we de originele setting aan het plafond kunnen reconstrueren.'

Psyche ontvangt de beker van de onsterfelijkheid op de Olympos (plafondstuk). ©The Phoebus Foundation, Antwerpen

Je hoeft niet de hele tijd omhoog te kijken. De vloer van de gereconstrueerde kamer is in spiegelglas. Zo zie je de schilderijen ook. Opmerkelijk in de pronkkamer zijn nog twee bewaarde schilderijen die dienstdeden als deurstukken. 'We dachten eerst dat ze misschien tussen vensters waren opgehangen, maar dat klopt niet. Na een scan hebben we het sleutelgat ontdekt. Het zijn dus echt deurstukken.'

De wijze en de nar. ©The Phoebus Foundation, Antwerpen

We opperen dat de deurstukken misschien van medewerkers zijn. De ogen van de personages zijn nogal flets. 'Dat zou je denken. Maar nee. Jordaens was dan wel een geslaagd ondernemer. Hij was ook bijzonder gierig. Hij had een echte kruideniersmentaliteit. Jordaens schilderde altijd op een grijze onderlaag. Voor die ogen heeft hij dat grijs gewoon zo gelaten en daarrond gewerkt. Dat spaarde verf uit. Hij toont op die manier net zijn meesterschap.'

'Thuis bij Jordaens' loopt tot 31 januari in Frans Hals Museum in Haarlem.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud