De tentoonstelling die Beethoven zelf zou (s)maken

John Baldessari, 'Beethoven's Trumpet (With Ear), opus 133'. ©Timo Ohler

Zijn haarlok is er niet te vinden. Partituren en brieven wel. Maar vooral veel muziek en hedendaagse kunst. De expo 'Hotel Beethoven' bij Bozar toont de Duitse maestro in een moderne setting.

Ludwig van Beethoven (1770-1827) had zich zijn feestjaar allicht iets anders voorgesteld. De geplande festiviteiten voor de viering van zijn 250ste geboortejaar worden door de coronaepidemie overal in mineur gehouden. Terwijl Beethoven de meester is van de grootsheid. Het kleine is aan hem amper besteed.

Gelukkig trekt 'Hotel Beethoven' bij Bozar alle registers open om de Duitse componist op de gepaste manier te vieren. Het is geen klassieke, historische tentoonstelling over een wereldberoemde musicus. 'Hotel Beethoven' wil vooral tonen hoe de componist 250 jaar na zijn geboorte nog altijd met zijn beide voeten in de 21ste eeuw staat. Een grote, Engelstalige tijdlijn aan het begin van de expo illustreert dat. Ze gaat terug tot in 1712 wanneer in Mechelen kapelmeester en zanger Louis van Beethoven werd geboren, de grootvader van Ludwig.

Wat volgt is een straffe opeenhoping van interessante datums met Beethoven als ster. In 1902 liep bijvoorbeeld met groot succes de expo 'Secession Wien XIV' waar de grote Gustave Klimt zijn Beethoven Frieze voorstelde. Chuck Berry scoorde in 1956 een hit met 'Roll over Beethoven' (het klinkt door de boxen van Bozar). In 2009 maakte Soulwax een remix van de 5de symfonie.

Zo gaat het maar door, jaar na jaar. De tijdlijn is een indrukwekkende prelude op de expo. Van Tokio tot Kinshasa tot ver weg in een ruimtesonde in het heelal, de muziek van Beethoven stopt nooit. De maestro zelf, die niet bekend stond om zijn kleine ego, zou het goedkeurend hebben aanschouwd.

Hotelkamers

Eens je doordrongen bent van de grootsheid van Beethoven, kan je aan de expo zelf beginnen. Ze is opgebouwd als een wandeling door hotelkamers. Iedere kamer - ze zijn naar jaartallen genummerd - behandelt een ander aspect van Beethovens erfenis. De centrale vraag is: hoe kijken kunstenaars nu en vroeger naar hem? Het werk 'Earth-Moon-Earth' uit 2007 van de Ierse kunstenares Katie Paterson is daarvan een treffend voorbeeld. Ze vertaalde de 'Mondscheinsonate' in morsecode. Ze stuurde die via radiosignalen naar de maan. De maan kaatste die signalen terug. Maar ze zijn onderweg vervormd geraakt. De 'nieuwe' versie wordt automatisch op piano afgespeeld. Vlakbij de piano wordt Beethovens originele partituur van de sonate getoond. Doorheen de hele expo wordt via historische documenten de band met de componist nooit uit het oog verloren. Beethoven zou het concept allicht weten te waarderen. Hij is niet alleen de ster van de show, de show toont ook hoe dominant actueel hij nog steeds is. Meer had dat voor hem allicht niet hoeven te zijn.

Beethoven zou het concept allicht weten te waarderen. Hij is niet alleen de ster van de show, de show toont ook hoe dominant actueel hij nog steeds is.

Terry Adkins, 'Black Beethoven'. ©SABAM Belgium 2020

Nog zo'n moderne ingreep is de video-installatie 'Black Beethoven' van de Afro-Amerikaanse kunstenaar Terry Adkins. Hij transformeert Joseph Stielers beroemde portret uit 1820 van de componist tot een jonge, zwarte man. Heel langzaam - de video duurt 18 minuten - zie je Beethoven veranderen. Er worden veel 'portretten' en interpretaties van Beethoven getoond. Van Antoine Bourdelle uit de 19de eeuw tot Andy Warhol en Christian Marclay uit de 20ste eeuw. Ze sporen niet met het beeld dat we van Beethoven hebben. Daarom zijn ze zo interessant.

Joseph Beuys met het dodenmasker van Napoleon in 'Ludwig van'. ©SABAM Belgium 2020

Een zaal verder (kamer 1970) botst je op een reeks foto's met Joseph Beuys in de hoofdrol. Beuys was in de jaren 60 en 70 de belangrijkste conceptuele kunstenaar van Europa. Wat had hij het met Beethoven? Hij speelde mee in de film 'Ludwig van' van de Argentijnse componist Mauricio Kagel. In de film wandelt een 'herrezen' Beethoven doorheen zijn geboortehuis in Bonn. Beuys nam de keuken voor zijn rekening. In een reeks foto's zie je hem met vuur spelen, een van zijn geliefde thema's. Het is een verwijzing naar de energie van Beethoven. Beuys speelt ook met het dodenmasker van Napoleon. Beethoven bewonderde en verafschuwde later de Franse keizer. Het spreekt voor zich dat de film van Kagel op de expo integraal wordt getoond.

Beethoven schreef in zijn leven slechts één opera: 'Fidelio'. Het werk - een aanklacht tegen dictatuur en tirannie - ging in 1805 première. Het heette toen nog 'Leonore'. Pas na enkele revisies kreeg het de huidige naam. De opera speelt zich voor een groot deel in de gevangenis af. Op de expo wordt een fragment getoond uit een versie van het Amerikaanse gezelschap Heartbeat Opera. De opera is getransformeerd naar de VS en de discriminatie van Afro-Amerikanen. Het hoogtepunt van de productie is de opvoering van de koorzang van de gevangenen. Heartbeat Opera werkte daarvoor samen met 100 gedetineerden uit zes Amerikaanse gevangenissen. Je hoort en ziet hen op de expo. Het fragment is sowieso aangrijpend - Beethoven had nooit veel moeite om mensen naar de keel te grijpen - maar enkele begeleidende brieven van gevangenen accentueren de emoties. 'Wanneer we zingen voelen we ons weer even mensen. Geen nummers', tekent Douglas Elliot op.

Hoormachine

Beethoven werd tijdens zijn leven langzaam doof. In 1801 begon hij zich zorgen te maken. Zijn ziekte wordt uitgebreid gedocumenteerd met allerlei toestellen die met zijn doofheid te maken hebben. Hij liet onder meer een piano bouwen met een hoorkast, de John Broadwood & Sons piano uit 1817. Een replica van de pianobouwer Chris Maene siert 'Hotel Beethoven'. Ook indrukwekkend zijn de pootloze piano 'M1' van Jan Vercruysse en John Baldessari's 'Beethoven's Trumpet (with Ear), opus 133'.

Een replica van de in 1817 voor Beethoven gebouwde piano met hoorkast.

Beethoven was naast een briljant componist ook een techneut. Hij was voortdurend op zoek naar nieuwe instrumentale ontwikkelingen. Met de piano, zijn geliefkoosd instrument, zat hij goed. Net als Mozart componeerde hij aan de pianoforte, de voorloper van de piano. Dat instrument evolueerde tijdens zijn leven enorm snel. Het werd groter en zwaarder en werd uiteindelijk de huidige piano. Het grote verschil zit in de klankkleur. De evolutie van het instrument beïnvloedde in zeer sterke mate de composities van Beethoven. Op de expo worden vier pianofortes uit Beethovens tijd getoond. Je hoort ze ook klinken. Het verschil met de moderne piano is onmiskenbaar te horen. Waarschijnlijk zou Beethoven ze anno 2020 grommend zijn voorbijgelopen. Wegens achterhaald en niet meer van deze tijd. Maar in 'Hotel Beethoven' staan ze perfect op hun plaats.

Ook doven genieten van muziek

De doofheid van Beethoven is op de tentoonstelling een van de grote thema's. Aan het begin van de tentoonstelling is werk te zien van de dove Amerikaanse kunstenares Christine Sun Kim. Ze is ondanks haar handicap een geluidskunstenares. Op de tentoonstelling zijn tekeningen van haar te zien. Zoals een componist zijn muziek op notenbalken schrijft, zet zij muziek en geluid om in geschriften, met de f van forte en de p van piano.

Een op muziek gebaseerde tekening van Christine Sun Kim.

Helemaal aan het eind van de tentoonstelling is de video 'Mixed Reviews' van de Amerikaanse kunstenaar Christian Marclay te zien. Hij vroeg aan een dove acteur om in gebarentaal geluid en muziek te omschrijven, gebaseerd op geschreven concertrecensies. Het is een mooi en grappig orgelpunt. Het bewijst dat muziek tussen de oren zit. Net waarom de dove Beethoven in staat bleef grensverleggende muziek te componeren.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud