Advertentie

De trein als motor van de vooruitgang

Claude Monet, 'Aankomst van de Normandische trein, Gare Saint-Lazare'. De impressionisten en de trein stonden beide voor vernieuwing. ©2021. The Art Institute of Chicago / Art Resource, NY/ Scala, Florence

De samenleving kreeg in de 19de eeuw een stroomstoot met de doorbraak van de trein. De openingsexpo van Europalia 'Sporen van moderniteit' toont hoe de kunst het spoor weergaf en vervormde.

Voor het eerst in de geschiedenis staat er geen land centraal in de biënnale Europalia. De organisatoren kozen voor het thema 'Train & Tracks'. Het spoor dus, omdat de trein in het licht van duurzaam vervoer de komende jaren almaar belangrijk zal worden. De trein staat ook symbool voor mensen ontmoeten en afscheid nemen, en zelfs voor een leven in vertraging. Allemaal actuele thema's.

De openingstentoonstelling in de Musea voor Schone Kunsten in Brussel is onder de titel 'Sporen van moderniteit' gewijd aan de relatie tussen de kunst en het spoor. De verandering die de komst van de trein in de 19de eeuw veroorzaakte, kan nauwelijks overschat worden. 'Het is te vergelijken met wat het internet in de 21ste eeuw teweegbracht', zei Dirk Vermaelen, de artistiek directeur van Europalia, op de voorstelling van de expo.

Ook staatssecretaris voor Wetenschapsbeleid Thomas Dermine (PS) keek aandachtig rond. Hij bleef hangen bij een van de eerste schilderijen op de tentoonstelling, 'Het zwarte land, Borinage' van de 19de-eeuwse schilder Constant Meunier. 'Heel veel is nog niet veranderd. Ik kom uit die streek', mompelde hij. En bij een ander schilderij van Meunier: 'Het lijkt wel een Vlaams natuurlandschap waar dan uit het niets industrie is neergepoot.'

Zo gebeurde het in grote lijnen ook. De trein was in de eerste helft van de 19de eeuw een belangrijke speler in de industriële revolutie. Het nieuwe vervoermiddel fascineerde ook kunstenaars. Honoré Daumier maakte tussen 1843 en 1855 een aantal steendrukken waarin hij perfect afbeeldt hoe de trein voor verwarring en zelfs angst zorgt bij een groot deel van de bevolking. Van paard en koets naar een treincoupé was een grote stap.

Een van de eerste hoogtepunten op de tentoonstelling is een reeks schilderijen van de Franse impressionist Claude Monet. In 1877 schilderde hij 'Aankomst van de Normandische trein, Gare Saint-Lazare', een station vol stoom uitgeblazen door de trein. Natuurlijk waren de impressionisten zot van het spoor. Dat stond net als die schilders voor vernieuwing en modernisering.

Blijf op de expo ook even hangen bij het schilderij 'De voorbijrijdende trein' uit 1893 van de Oostenrijkse kunstenares Marianne Preindlsberger. Ze was getrouwd met de Engelse schilder Adrian Stokes. Samen reisden ze Europa rond. Ze verbleven vaak in kunstenaarskolonies. Het schilderij staat symbolisch voor de overgang tussen oud en nieuw. Je ziet geen trein, wel een stoomwolk, gadegeslagen door een vrouw die met weemoed terugkijkt op het verleden. Maar uit haar blik spreekt ook verwachting en misschien argwaan voor wat de toekomst brengt.

De essentie

  • De biënnale Europalia stelt dit jaar geen land centraal.
  • Het thema is 'Trains & Tracks'.
  • De trein staat symbool voor duurzaamheid en een vertraagd leven.
  • De openingstentoonstelling 'Sporen naar moderniteit' toont hoe de trein in de kunst wordt weergegeven.

Helemaal op het einde hangt nog zo'n kunstwerk dat een wat beangstigende eenzaamheid uitstraalt: 'De vrouw in de trein' uit 1908 van de toen jonge Léon Spilliaert. Naar hoe ze zich voelt en haar bestemming heb je het raden. Misschien was reizen toen toch nog iets avontuurlijker.

Léon Spilliaert, 'De vrouw in de trein'. ©© KMSKB, Brussel | foto: J. Geleyns - Art Photography

Aan de hand van de trein is de tentoonstelling ook een reis door de kunstgeschiedenis. Er is een kleinood te zien van de grote abstracte schilder Piet Mondriaan. Ooit begon hij als figuratief kunstenaar met vooral interpretaties van de molen. Maar hij schilderde ook een trein die als een streep door het landschap snelt.

De futuristen omarmden in het begin van de 20ste eeuw uiteraard de trein en het spoor. Een van hen was Ivo Pannaggi, wiens 'Rijdende trein' uit 1922 wordt getoond. De futuristen creëerden een eigen, nieuwe beeldtaal die picturaal weinig met spoor en trein gemeen heeft. Je ziet nog wel elementen, maar het belangrijkste is het idee van de vooruitgang.

De futuristen zagen ook al snel in dat de trein niet alleen maar een positief verhaal te vertellen heeft. Gino Severini schilderde in 1915 'Gepantserde trein in actie', een oorlogstafereel. De trein is ook maar een vervoermiddel, wil hij zeggen. Hoe dat wordt gebruikt, hangt van de mens af.

Ivo Pannaggi, 'Rijdende trein'. ©Archivio fotografico Fondazione Cassa di risparmio della provincia di Macerata

Maar voor veel kunstenaars is de trein toch vooral een machtige machine die kracht oproept. Fernand Léger en Victor Servranckx zijn meesters in het opdelen van de trein in onderdelen en ze op een alternatieve manier weer in elkaar zetten. Het is anders dan wat Monet deed, maar het is net zo boeiend.

De expo beperkt zich niet tot de schilderkunst. Film en fotografie komen ook ruim aan bod. Beroemd is 'L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat', een van de eerste films van de gebroeders Lumière. Toen de film in januari 1896 voor het eerst werd getoond, stormde een deel van het publiek de zaal uit. Toeschouwers dachten dat echt een trein de zaal in stoomde.

'Sporen van moderniteit' loopt tot 13 februari in KMSK Brussel. Het volledige programma van Europalia is te vinden op www.europalia.eu.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud