reportage

De wrange nasmaak van kunstzinnige Congolese beelden

Twee uiterst zeldzame metalen Kuba-beeldjes uit de 17de eeuw. ©Michel Wuyts

Prachtige rituele maskers en beelden. Maar ook foto's van tentoongestelde mensen. '100 X Congo' in het MAS in Antwerpen koppelt esthetiek aan gewetensnood.

Het venijn van de tentoonstelling zit in de staart. 'Is dit een Congolees beeld?', vragen we verbaasd aan Nadia Nsayi Madjedjo, een van de twee curatoren. Ze moet erom lachen. 'Je bent niet de eerste die dat vraagt. Maar het is wel degelijk een Congolees beeld.' Het stenen beeld heet 'De denker' en het ziet er heel westers uit. Zo word je helemaal op het eind geconfronteerd met je stereotype manier van denken over tribale kunst.

De denker.

Maar 'De denker' is een heel Congolees beeld. Het stelt de bewaker van het graf van de overleden chef van het dorp voor. Op die manier bleef de gestorven leider toch nog waken over de gemeenschap. Die traditie gaat allicht terug tot in de 16de eeuw.

'100 x Congo, een eeuw Congolese kunst in Antwerpen' is een tentoonstelling met een dubbel gevoel. Het gros van de getoonde kunstvoorwerpen getuigt van een vaak verbluffende schoonheid en de ambachtskunde van de verschillende volkeren van Congo. Maar tegelijk loop je rond in een expo die de relatie toont tussen de kolonisator en het gekoloniseerde volk. Je hebt de tentoonstelling niet nodig om te weten dat die niet fraai is. Zonder een voortdurende aanklacht te zijn, drukt ze je wel nog eens met de neus op de feiten.

Antwerpen beschikt over een grote collectie Afrikaanse kunst. 'Dat is niet zo bekend. Iedereen heeft het altijd over Tervuren, maar in 1920 begon de stad aan de uitbouw van een grote verzameling. Twee figuren staan daarin centraal. De eerste is Louis Frank, in 1920 minister van Koloniën. Hij maakte dat jaar een lange reis door Congo. Hij bracht meerdere objecten mee. Hij schonk die niet aan het Congomuseum in Tervuren maar aan het Vleeshuis, een museum in Antwerpen. De andere protagonist is de kunsthandelaar Henri Pareyn. Van hem kocht het stadsbestuur in 1920 1.600 objecten uit Congo', legt Nsayi Madjedjo uit.

Onbekende kunstenaars

Je zal op de tentoonstelling zelden een naam van een kunstenaar vinden. De kolonisten hadden daar geen oog voor toen ze objecten naar Europa brachten. Ook de datering is vaak onbekend.

Veel kunst en gebruiksvoorwerpen belandden op de brandstapel. De Europese missionarissen waren bang van de maskers en de beelden. Ze werden als heidens en als hekserij beschouwd.

Na de kolonisatie begonnen de Congolezen in te spelen op de vraag van de blanken naar kunst. Daarbij schikten ze zich naar hun rol. De blanke was de baas, de Congolees de knecht. Dat patroon zie je op de expo in enkele sculpturen.

De expo is gemaakt door Nadia Nsayi Madjedjo en Els De Palmenaer.

De collectie breidde daarna gestaag uit. Momenteel beschikt de stad over 15.000 Afrikaanse objecten. 5.000 daarvan zijn Congolees. Op de tentoonstelling worden zo'n 100 voorwerpen getoond. Het gros komt uit de eigen collectie, aangevuld met een paar bruiklenen. Nsayi Madjedjo wijst ons op het beeld van chef Ne Kuko, in het bezit van het Afrikamuseum in Tervuren. Het beeld uit het dorp Kikuku beschermde de inwoners tegen rampspoed. Maar het werd in 1878 gestolen.

Chef Ne Kuko. ©Frederik Beyens

Zeven jaar later was het een van de trekpleisters op de wereldtentoonstelling van Antwerpen. Congo heeft al een paar keer aan België gevraagd om het beeld terug te geven. President Moboetoe deed dat in 1973, de chef van Kikuku in 2016. Maar het is nog altijd in België. 'Het is aan de Congolese regering om officieel het beeld terug te vragen. Maar het is geen prioriteit. Ook bij de Congolese bevolking wordt dat niet als een grote noodzaak beschouwd. Het debat over de restitutie leeft voornamelijk in artistieke, wetenschappelijke en intellectuele kringen. Het volstaat niet dat activisten aan een museum vragen objecten terug te geven. Die vraag krijgt pas kracht als ze van de president en de regering uitgaat.'

Het knappe aan de expo is de hedendaagse interpretatie en aanvulling van de oude tribale kunst.

Er is nog een prachtig, geroofd beeld op de expo te zien. Het stelt chef Nkolomonyi uit Songye voor. Hij rebelleerde tegen de Belgische kolonisator. Hij werd ter dood veroordeeld. Zijn beeld werd door de Belgen gestolen. Het belandde via de handelaar Paul Osterrieth bij de stad Antwerpen en nu dus het MAS. 'We werken momenteel samen met onderzoekers uit Congo om de herkomst van het beeld in kaart te brengen. Als er een officiële vraag tot teruggave komt, moet het stadsbestuur zich daarover uitspreken.'

De Congolese beelden zijn een mix van kunst en gebruiksvoorwerpen. De artiesten zijn bijna nooit bekend. ©Frederik Beyens

Het knappe aan de expo is de hedendaagse interpretatie en aanvulling van de oude tribale kunst. Er zijn regelmatig interventies van de Congolese schrijver Patrick Mudekereza. Zijn gedichten zijn reflecties op de kunst en de kolonisatie. Nog zo'n actuele benadering is de film 'Onder het witte masker' van Matthias De Groof. Het is een bewerking van 'Onder het zwarte masker' uit 1958 van Paul Haesaert. Daarin werd op een nogal paternalistische manier over de Congolese kunst en gebruiksvoorwerpen gesproken. De Groof behield de beelden, maar veranderde de ingelezen tekst. Hij is nu van de hand van de dichter en oud-politicus Aimé Césaire. Hij wordt in het Lingala voorgelezen en is kritisch voor Europa.

Zo balanceer je voortdurend tussen bewondering en schaamte. Bewondering voor twee prachtige smeedijzeren beeldjes uit de 17de eeuw van de Kuba-bevolking. Er zijn er wereldwijd maar drie van bekend. Maar dan kom je op de afdeling wereldtentoonstellingen. In Antwerpen waren er twee waar Congolezen werden tentoongesteld. In 1884 waren het er 12. Ze konden gezond en wel weer vertrekken. In 1895 waren ze met 144. Acht onder hen stierven door ziekte en ontbering. De 3,5 miljoen bezoekers van de wereldexpo hebben dat allicht nooit geweten.

'100 X Congo, een eeuw Congolese kunst' loopt tot 28 maart in het MAS in Antwerpen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud