reportage

Flaneurs uit Congo nemen het Middelheimmuseum in

Het huis van de chef, bewaakt door de poortwachter. Het huis is opgetrokken uit materiaal dat de westerling als afval naar Afrika heeft gestuurd. ©Ndaku ya mokonzi , 2021 © The Artists. Photo Léonard Pongo

Het Middelheimpark in Antwerpen was ooit nauw verbonden met de naburige Koloniale Hogeschool. In de nieuwe openluchtexpo 'Congoville' gaan 15 hedendaagse kunstenaars op zoek naar sporen van de kolonisatie en hoe ze nog altijd onze manier van denken beïnvloeden.

Stel je de wereld in 1920 voor op de plaats waar nu het openluchtmuseum Middelheim in Antwerpen is gevestigd. Er waren nog geen sculpturen. Maar net als nu waren er ongetwijfeld joggers. Geen gewone joggers, wel elitestudenten van de Koloniale Hogeschool. Ze moesten hun lichamen trainen om bestand te zijn tegen het zware leven dat hen in de kolonie wachtte.

De essentie

  • 'Congoville' is een tentoonstelling over het koloniaal verleden en de stereotypen die daarover heersen.
  • Curator Sandrine Colard vroeg aan 15 internationale kunstenaars om artistiek de sporen van de kolonisatie uit te drukken.
  • Het Middelheimmuseum ligt vlakbij de voormalige Koloniale Hogeschool.
  • Daar werden studenten opgeleid om in Congo te werken.

Het gebouw van de Koloniale Hogeschool, die opgericht werd in 1920, bestaat nog. De Universiteit Antwerpen en haar rector houden er kantoor. Binnen in de aula zijn nog wat sporen van het koloniale verleden te zien, maar de vroegere functie van het gebouw is in Antwerpen in de vergetelheid geraakt. 'Congoville' gaat die anomalie in het collectieve geheugen doorbreken. De Ghanese kunstenaar Ibrahim Mahama bedekte de kolossale voorgevel van de voormalige school met jutezakken. Ze staan voor camouflage: er wordt iets aan het zicht onttrokken. En tegelijk is het een schreeuw om aandacht. Wat gebeurt er allemaal achter die zakken, nu maar vooral vroeger?

De vlaggenparade van Ibrahim Mahama.

Dat is de essentie van 'Congoville'. Het is een aanklacht tegen het vergeten van en het gebrek aan kennis over wat gebeurd is tussen België en Congo tijdens de kolonisatie. Het vergeten bijvoorbeeld dat de rijkdom van het Westen geschraagd werd door de uitbuiting van de kolonies. Mahama, die u misschien kent van het gelauwerde Ghanese paviljoen op de Biënnale van Venetië van 2019, geeft daar met een ander werk een indringende weergave van. Het is een indrukwekkende rij vlaggen. Maar de vlaggen bestaan uit verweerde jutezakken. Ze stellen de zakken voor waarin de bodemrijkdommen en grondstoffen uit de kolonies werden weggevoerd. Geen vlaggen van trots maar vlaggen van schaamte, zo u wilt.

Pleisterplaats

De tentoonstelling is samengesteld door de Belgisch-Congolese kunsthistorica Sandrine Colard. Ze nodigde 15 binnen- en buitenlandse kunstenaars uit om de sporen van de kolonisatie in hun kunstwerken vast te leggen. Een kleine helft is speciaal voor de expo gecreëerd. Dat is bijvoorbeeld het geval met 'The Aesthetic Observer' van Maurice Mbikayi. Het is een van de sleutelwerken van de tentoonstelling. Het maakt de link tussen Congo en het Middelheimpark.

Op de top van de berg plantte Pascale Marthine Tayou de witte vlag. Een schreeuw om rust en vrede.

België nam Congo in 1908 over van koning Leopold II. Twee jaar later ging het park open. Het werd een pleisterplaats voor de Antwerpse bourgeoisie die er graag kwam flaneren. Het beeld van Mbikayi stelt een Congolese flaneur voor. Eentje die is samengesteld uit grondstoffen en voorwerpen die uit Congo komen. Het beeld is ook een verwijzing naar de Congolese 'sapeurs', kunstig uitgedoste dandy's die zich graag op straat lieten bewonderen. Het was ten tijde van de kolonisatie een vorm van protest.

De flaneur van Maurice Mbikayi. ©Maurice Mbikayi, The Aesthetic Observer, 2021 © The Artist. Photo Léonard Pongo

Een van de visueel sterkste beelden is 'La maison du chef / Ndaku ya Mokonzi ' van het KinAct Collective. Net zoals de sculptuur van Mbikayi hangt het huis vol met afgedankte gebruiksvoorwerpen, afkomstig van bij ons. Toetsenborden, computermoederborden, telefoons, rekenmachines. Het is een verwijzing naar het verleden. Toen kregen de plaatselijke chefs veel cadeautjes van de kolonisten om hun samenwerking af te kopen. Het bleek vaak om een vergiftigd geschenk te gaan.

De vergiftiging gaat vandaag op een andere manier voort. We exporteren ons elektronisch afval. KinAct Collective geeft het nu terug. Het huis wordt ook bewaakt door twee mannen, waarvan er een helemaal uitgedost is met een kostuum van drankblikjes. Op de tentoonstelling gaat het niet om echte mensen. Maar het was wel de bedoeling dat het collectief een optocht in Antwerpen zou houden. Dat kon niet door de coronamaatregelen.

Maar niet getreurd. Er is wel een film te zien waarin de twee huisbewakers - echte mannen dan - van het Centraal Station naar de Schelde banjeren. De haven en het spoor waren twee belangrijke routes voor handel tussen Afrika en Europa. Maar misschien nog interessanter is de manier waarop voorbijgangers reageren op de twee buitenissige mannen. Met verbazing en een zekere angst. Wat we niet kennen, vrezen we vaak. Het is een subtiele manier om de kloof tussen verschillende rassen in het discours te moffelen.

Echt samenleven

'Congoville' is een zeer afwisselende tentoonstelling met tal van ontdekkingen. Vergeet bijvoorbeeld niet het nieuwe collectiepaviljoen binnen te stappen. Daar toont de Congolees Bodys Isek Kingelez zijn schaalmodellen van zelf ontworpen steden en gebouwen. Het is een wervelend zicht van transparante creaties die vragen om echt gebouwd te worden. 'Dat was ook zijn droom. Maar het is er nog niet van gekomen', zegt curator Colard. Het valt op dat Kingelez in zijn maquettes voortdurend ijvert voor collectiviteit. Er is geen plaats voor individuele woningen. Hij hield in zijn oeuvre een pleidooi voor echt samenleven en -werken.

Het vredesvoorstel van Pascale Marthine Tayou. ©Pascale Marthine Tayou, La Paix des Braves, 2019 / 2021 © The Artist & Galleria Continua. Photo Léonard Pongo

Met dezelfde optimistische visie sluit de tentoonstelling af. De Kameroense kunstenaar Pascale Marthine Tayou toont met 'La Paix des Braves' een gestapelde berg kasseien waarvan één zijde is geverfd. De stenen staan voor opstand en strijd. Maar op de top van de berg plantte hij de witte vlag. Een schreeuw om rust en vrede.

'Congoville' loopt tot 2 oktober in het Middelheimmuseum in Antwerpen. Alle info op www.middelheimmuseum.be.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud