Gekweld en waanzinnig agressief

©he Easton Foundation/VAGA at Artists Rights Society (ARS), NY/Pictoright, Amsterdam 2019

De Frans-Amerikaanse kunstenares Louise Bourgeois rekende af met haar demonen in haar werk. Gelukkig overstijgen haar sculpturen het persoonlijke leed, getuigt een aangrijpende expo in Museum Voorlinden in Wassenaar.

Natuurlijk ontbreekt de spin niet, allicht het bekendste werk van Louise Bourgeois (1911-2010). Ze staat buiten aan de ingang van Voorlinden, het privémuseum van de Nederlandse ondernemer Joop van Caldenborgh. Het is ‘Maman’ uit 1999, de grootste spin uit het oeuvre van Bourgeois. Ze bestaat uit roestvrij staal, brons en marmeren eieren. De sculptuur vat de kunst van Bourgeois goed samen. In al haar monumentaliteit boezemt de spin angst in.

Louise Bourgeois

Tegelijkertijd biedt ze ook schoonheid, bescherming en troost. Precies wat Bourgeois ook deed. ‘Ik kom uit een gezin van herstellers. De spin is ook een hersteller. Als je een spinnenweb een klap geeft, wordt de spin niet boos. Ze weeft en herstelt de schade’, is te lezen in de uitstekende bezoekersgids.

Die hersteller was haar vader, een tapijtrestaurateur in de buurt van Parijs. Bourgeois studeerde wiskunde voor ze zich aan de kunst wijdde. In 1938 werd ze smoorverliefd op de Amerikaanse kunsthistoricus Robert Goldwater. Drie weken na hun eerste date trouwden ze. Het koppel verhuisde naar New York. Daar begon Bourgeois vanaf 1945 houten beelden te maken in hun kleine appartement.

‘Personages’ noemde ze die eerste werken. Een deel daarvan is te zien op de expo, een samenwerking tussen Voorlinden, het Glenstone Museum in Maryland en The Easton Foundation die de nalatenschap van Bourgeois beheert. De tentoonstelling - zoals steeds in Voorlinden prachtig geënsceneerd - overspant de heel lange carrière van de kunstenares, die dus begint met ‘Personages’. Die smalle en ranke houten beelden konden niet op zichzelf staan. Bourgeois liep er voortdurend mee rond, als waren het echte personages uit haar leven waarmee ze in het reine wilde komen.

Getormenteerd

Bourgeois was geen gemakkelijk mens. Getormenteerd en koppig. Van trends en modes in de kunst wilde ze niets weten. Ook de kunstgeschiedenis interesseerde haar niet. Ze verbood haar man haar werk kunsthistorisch te duiden of in een breder kader te plaatsen. Allicht daardoor heeft het heel lang geduurd voor ze echt bekend werd. Ze was al 70 toen ze eindelijk in het MoMA in New York een grote tentoonstelling over verschillende zalen kreeg. Ze was de eerste vrouw die die eer te beurt viel. Nu is Bourgeois wereldberoemd en een grote inspiratiebron voor veel hedendaagse kunstenaars.

Maar ze had dus een moeilijk karakter. Deels aangeboren, maar van even groot belang was de getroebleerde relatie met haar ouders. Het sleutelwerk daarin is ‘The Destruction of the Father’ uit 1974, haar eerste installatie.

De titel laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Ze haatte haar vader, ook al was ze zijn lieveling. De installatie is een in rood licht badende grot met ronde vormen aan het plafond en rond een tafel. De vormen stellen een moeder en haar kinderen voor. Wat hebben ze gedaan? Misschien wel de vader verslonden en opgegeten. Op tafel liggen stukken beenderen die eraan refereren.

Waar kwam die haat voor haar vader vandaan? Bourgeois’ moeder stierf in 1920 aan de Spaanse griep. Haar vader begon toen onder de ogen van zijn dochter een relatie met het kindermeisje en dat heeft ze hem nooit vergeven. In de jaren 50 kreeg ze een zware depressie, wat uiteindelijk leidde tot lange sessies bij de psychoanalist. Niet dat het zoveel hielp. De dood van haar moeder kreeg ze nooit verwerkt. Het wierp ook een schaduw af op haar eigen moederschap. Ze vond zichzelf een slechte moeder.

‘Ze was waanzinnig agressief’, vertelde museumdirectrice Suzanne Swarts gisteren op de persvoorstelling. ‘Ze leed aan de drang haar eigen werk te vernielen. Daar kreeg ze een kick van. Haar man en haar assistent Jerry Gorovoj moesten haar voortdurend in de gaten houden.’

Veelzijdig

De spin

Het bekendste werk van Louise Bourgeois is ‘De spin’, die ze in verschillende versies en formaten maakte. Eén exemplaar bracht op een veiling bij Christie’s in mei van dit jaar net geen 25 miljoen euro op. Haar record.

De moederspin ‘Maman’ stond in 2006 boven het graf van de schilder James Ensor in Oostende. Er is lang vergaderd over een aankoop door wat nu Mu.Zee is. Maar uiteindelijk ontbraken de financiële middelen.

De expo toont hoe veelzijdig Bourgeois was, in haar materiaalgebruik en in de omvang van haar sculpturen, installaties en tekeningen. Het is een beetje tragisch dat haar kwellingen net zo’n aangrijpende kunstwerken genereerden. Of misschien was de kunst haar redding. ‘Art is the guarantee of sanity’ schrijft ze in een van haar ‘Cell’-installaties waarvan er op de expo twee te zien zijn. In die werken onderzoekt ze de pijn die de mens lijdt, fysiek en mentaal. Getormenteerd, dat zeiden we al. Maar ze ging nooit over de schreef van wat een mens kan verdragen. Het is haar artistieke kracht dat persoonlijk lijden toch heel veel empathie oproept. Misschien omdat ze met haar kunst de sluimerende angsten van eenieder blootlegt.

Louise Bourgeois werkte tot de laatste dag van haar leven. Een van haar allerlaatste tekeningen, ‘I Give Everything Away’, hangt op de expo. ‘I leave the nest / I am packing my bags’. Veel prozaïscher kan je je dood niet aankondigen. Ze werd 98.

Louise Bourgeois, ‘To Unravel a Torment’, van 12 oktober tot 17 mei.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n