Het genie schuilt in de details, vooral bij Jan van Eyck

Detail uit 'Madonna met kanunnik Joris van der Paele'. ©© KIK-IRPA, Brussels

De rode miniscule adertjes in het oog van Jan de Leeuw. Of de fijne haartjes van het hondje van Giovanni Arnolfini. Jan van Eyck was de meester van het detail. Een nieuwe interactieve installatie in Bozar onderstreept dat.

Nee, het is geen nieuwe tentoonstelling met de schilderijen van Jan van Eyck. Daarvoor moest u begin dit jaar in Gent zijn. Maar toch zult u nog nooit zoveel schilderijen van Van Eyck van zo dichtbij hebben kunnen bewonderen als in 'Facing van Eyck, the miracle of detail' in Bozar. Tot in de allerkleinste details.

Natuurlijk gaat er niks boven het echte schilderij, maar een beter surrogaat krijgt u niet. Meer zelfs, op een bepaalde manier doet het project Van Eyck de eer aan die hij absoluut verdient. Het toont precies waar het bij de 15de-eeuwse schilder om draaide: het vermogen om de allerkleinste en fijnste details weer te geven.

Veel van die details ontsnappen aan het blote oog. Gelukkig bestaan er nu gesofisticeerde camera's en software die eeuwenoude schilderijen probleemloos ontsluiten. Bij de start van de renovatie van het Lam Gods-retabel zes jaar geleden begon het Koninklijk instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) het kunstwerk op een grondige manier wetenschappelijk door te lichten en te fotograferen. Er werd daarvoor een gestandaardiseerd protocol voor beelden in hoge resolutie vastgelegd. De neerslag daarvan is nog steeds te zien op de website 'Closer to Van Eyck'.

Detail uit 'De maagd van kanselier Rolin'. ©KIK-IRPA, Brussels

De ambitie van het KIK was groter. Onder leiding van Bart Fransen, het hoofd van het Studiecentrum Vlaamse Primitieven, trok de instelling met een bestelwagen doorheen Europa en fotografeerde ze alle schilderijen van Jan van Eyck die ze tegenkwam. Tijdens de expo in het MSK werden de bruiklenen uit de VS gefotografeerd. Zo werden alle 20 nog bestaande schilderijen die onomstotelijk aan Van Eyck worden toegeschreven in hoge resolutie gefotografeerd. Ook röntgenonderzoek en infraroodopnames werden uitgevoerd.

Snorkelaar

'Er gaat een echte wereld voor je open als je onder het oppervlak kijkt. Vergelijk het met een snorkelaar die onder water ontdekkingen doet die hij totaal niet had verwacht.' Van Eyck bouwde zijn schilderijen laag per laag op. Op die manier slaagde hij erin zijn figuren en voorwerpen volume te geven. Het lijkt misschien alsof hij achteloos losjes uit de pols schilderde. Niks was minder waar. Daar komen de wetenschappers door het voortschrijdende wetenschappelijke inzicht steeds beter achter. De schilderijen van Van Eyck zijn het resultaat van oeverloos veel artistiek talent en wetenschappelijk doorzicht.

Natuurlijk gaat er niks boven het echte schilderij, maar een beter surrogaat krijgt u niet.

Het wetenschappelijk fotograferen van een schilderij in hoge resolutie is iets complexer dan een foto maken voor Instagram. 'We gebruikten een Hasselblad van 100 megapixel die op een railsysteem werd gezet. Centimeter per centimeter werd op die manier het schilderij gefotografeerd. Je wil niet weten hoe zwaar de bestanden zijn als de opnames van één schilderij - honderden beelden soms - achter de rug zijn. Met de foto's alleen zijn we niks. Die moeten daarna naadloos aan elkaar worden gezet, zodat je de illusie krijgt dat je naar één opname van een schilderij aan het kijken bent. We hebben daarvoor hulp gekregen van de Vrije Universiteit van Brussel', legt Fransen uit.

De hoge resolutie van de beelden maken het mogelijk tot op de millimeter in te zoomen op de schilderijen. Dat is wat je in Bozar te zien krijgt, in een zaal die volgt op de expo 'Hotel Beethoven'. Door het verplichte coronaparcours moet je het eerst langs die expo. 'Facing Van Eyck' is inbegrepen in de ticketprijs voor de Beethoven-tentoonstelling.

300 details

In de zaal moet je voor de geprojecteerde schilderijen gaan staan die in een loop op de muur passeren. Ze zijn onderverdeeld in vijf thema's: mens, natuur, architectuur, licht en techniek. Het leuke is dat je zelf kan kiezen welke details van een schilderij je vergroot wil zien. Het KIK maakte zelf een eerste selectie van 300 details. De details van verschillende schilderijen vloeien naadloos in elkaar over. Dat maakt van de installatie een kunstwerkje op zich.

Wat een wereld gaat open als je met een digitale loep naar de schilderijen van Van Eyck kijkt. Hoe mooi. Maar ook en vooral: hoe deed hij dat toch? Die fijne adertjes in het oog van Jan de Leeuw. Of die hond op het portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw. Alle haartjes van de keffer worden tot in het detail weergegeven. Hij lijkt zo heel aaibaar. Zo gaat het met alle schilderijen. Plots bespeur je in een kleine ring een heel landschap.

Of kijk eens naar de kroon op het schilderij 'De maagd van kanselier Rolin'. En vergeet de vleugels van de engel niet.

Wat opvalt, keer op keer: bij Van Eyck leven de mensen. De Sint-Joris uit 'Madonna met kanunnik Joris van der Paele' associeer je niet meteen met een heilige die 600 jaar geleden werd geschilderd. Hij lijkt op een man die gisteravond nog springlevend was.

'Facing Van Eyck, The Miracle of detail' loopt tot 14 februari in Bozar.
www.bozar.be

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud