reportage

Hoe Luc Tuymans drie kapitale schilderijen van Caravaggio naar Antwerpen haalde

Luc Tuymans mocht 'David met het hoofd van Goliath' van Carravaggio filmen. ©RV DOC

Luc Tuymans maakt een tentoonstelling waarin hij meesterwerken uit de barok confronteert met hedendaagse kunst. Wij trokken met hem naar Rome om een sleutelwerk van Caravaggio op te halen.

Rome, maandagmiddag 17 april in een grand hotel niet ver van de Piazza del Popolo. Luc Tuymans en zijn entourage houden zich schuil in de tuin. De Antwerpse kunstenaar, zoals gewoonlijk in zwart pak en zwart T-shirt, consumeert zijn gebruikelijke dieet van dubbele espresso’s en rode Marlboro’s.

Dit terras zou een locatie kunnen zijn geweest in ‘La Grande Belezza’, de Oscarbekroonde film van Paolo Sorrentino waarin de Romeinse intellectuele beau monde de klok rond feestviert tegen haar eigen wanhoop, maar wel in de mooiste decors. De tuin loopt tot tegen de flank van Pinciana, de heuvel waarover het Villa Borghese-park zich uitstrekt. Vrouwen die zijn gaan shoppen in de flagshipstores op de Via Condotti dartelen af en aan. Hun wederhelften scrollen op hun smartphone met een spiegelende zonnebril op hun neus.

'David met het hoofd van Goliath', het eerste werk dat Tuymans absoluut in de tentoonstelling wilde. ©www.bridgemanimages.com

De zon schijnt, iedereen is rijk en gelukkig. En Tuymans wordt stilaan nerveus. Met een beetje geluk kan hij over een paar uur een operatie afronden waaraan hij al bijna twee jaar werkt: het meest iconische werk van de Italiaanse kunstschilder Caravaggio (1571-1610) meenemen naar Antwerpen.

Hoog IS-gehalte

Toen ze in Antwerpen plannen begonnen te maken voor een Barokjaar 2018, kwam Carl Depauw bij Tuymans aankloppen. De ex-directeur van het MAS, die het project coördineerde, vroeg of hij een tentoonstelling wilde maken waarin sleutelwerken uit de barok, bij voorkeur uit de collectie van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten (KMSK) van Antwerpen, werden geconfronteerd met hedendaagse kunst? Tuymans zei ja. Op voorwaarde dat hij achter een werk mocht aangaan dat niet in de verzameling van het KMSK zit, maar in die van de Galleria Borghese in Rome: ‘David met het hoofd van Goliath’ van Caravaggio.

‘Het was het eerste beeld dat in me opkwam. Binnen de minuut’, zegt Tuymans. ‘Als ik aan de barok denk, denk ik aan geweld. De barok kwam voort uit de contrareformatie, een extreem gewelddadig tijdvak in de westerse geschiedenis. De martelingen die toen plaatsvonden, de brandstapels, de onthoofdingen, waren in hoge mate publieke spektakels. Een theater van de wreedheid dat diende om iedereen de daver op het lijf te jagen. Geweld om te overweldigen. Ook kunst was een wapen, een propaganda-instrument om zieltjes te heroveren op de humanisten en de protestanten.’

‘Terreur en theater, horror en schoonheid. Dat komt allemaal samen in Caravaggio’s werk, en leven. En de Caravaggio die we zo meteen gaan zien, David met het afgehakte hoofd van Goliath, is voor mij het cruciale werk. Omdat het iconisch is geworden in het oeuvre van Caravaggio, maar ook omdat het een brug slaat naar vandaag. (grijnst) Ik ken in elk geval geen ander kunstwerk van een oude meester met zo’n hoog IS-gehalte.’

Even dreigde het niets te worden met Caravaggio. De steun die Tuymans werd toegezegd om ‘David met het hoofd van Goliath’ naar Antwerpen te halen, onder meer onder de vorm van lobbying in Italië, bleef uit of leidde tot niets. De communicatie met de Galleria Borghese verliep traag en moeizaam. En toen de Italianen aangaven dat de bruikleenvergoeding fors zou zijn - ze noemden geen bedragen, maar alles wees erop dat het meer dan 100.000 euro zou zijn, exclusief transport en verzekering - leek het plan helemaal in duigen te vallen.

Ieder ander zou op zo’n moment wijselijk het geweer van schouder veranderen. Maar Tuymans staat niet bekend als een man die zijn ambities vlot terugschroeft. ‘Ik was ondertussen aardig opgeschoten met de samenstelling van de expo. Ik had de belofte dat we ‘Five Car Stud’ (1969-1972) van de Amerikaanse beeldhouwer Edward Kienholz konden krijgen. Dat fenomenale werk, dat veertig jaar zoek is geweest en nu eigendom is van de Fondazione Prada in Milaan, stond helemaal bovenaan op mijn wishlist. Voor mij is het de hedendaagse pendant van Caravaggio.

Luc Tuymans in Rome. ©Mediafin

‘‘Five Car Stud’ is een gruwelijke evocatie van iets dat echt is gebeurd: de castratie van een Afro-Amerikaan die een affaire had met een blanke vrouw in het diepe zuiden van de VS. De installatie is indrukwekkend: de beelden van de figuren zijn levensgroot, de koplampen van vijf echte auto’s uit die tijd belichten de scène, die zich aan de rand van een bos afspeelt. Er komt dus manègezand aan te pas, bomen in kunststof, noem maar op. We zullen de oorspronkelijke versie nabouwen in een grote tent op de Waalse Kaai.’

Daarnaast had Tuymans de bevestiging dat de hele expo vanuit Antwerpen in het najaar kan doorreizen naar Milaan, naar de Fondazione Prada. Allemaal goede redenen om Caravaggio nog niet op te geven, vond hij. ‘Ik weet niet meer precies wanneer het idee is opgekomen. Het was ook zo belachelijk simpel. Op een bepaald moment dacht ik: waarom gaan we die Caravaggio niet gewoon filmen in Rome? Dan kunnen we dat werk tijdens de expo elke avond projecteren boven de inkom van het M HKA. Dan is hij toch erg aanwezig als vertrekpunt en visueel motto, misschien zelfs nog meer dan in zijn fysieke vorm. Larger than life. En dan treedt de tentoonstelling letterlijk buiten haar museale oevers, met de Kienholz in een tent die tot 22u open is, en Caravaggio op de gevel. Ook wie gewoon een hapje gaat eten op het Zuid, en misschien helemaal niet van plan was naar het M HKA te komen, zal ermee worden geconfronteerd. (lacht) Voilà, en nu is het zover.’

Ongeleid projectiel

Ook het bijgestuurde plan had nog voeten in de aarde. ‘David met het hoofd van Goliath’ filmen kon pas vandaag, zo’n anderhalve maand voor de opening van ‘Sanguine/Bloedrood’.

Een delegatie van drie zal de klus klaren: Tuymans zelf, de fotograaf-cameraman Alex Salinas en Tuymans’ medewerkster Vanessa Van Obberghen. Ze zijn grondig gescreend en moesten zich laten verzekeren tegen gebeurlijk aangerichte schade, voor een tegenwaarde van 1 miljoen euro per persoon. In ruil zullen ze drie uur lang, van 17 tot 20 uur, intiem kunnen zijn met een meesterwerk van Caravaggio. Het is maandag, het museum is gesloten voor het publiek. Tuymans staat op. ‘Bon, zullen we vertrekken?’

Ondertussen loop ik langs de Via del Babuino van de Piazza del Popolo naar de Spaanse trappen. Rechts ligt de Via Condotti. Vandaag is die straat het modehart van Rome: grote merken als Prada, Gucci en Fendi hebben er een glimmende stek. In het begin van de 17de eeuw was ze het hart van de prostitutiebuurt. Caravaggio hing er vaak rond met zijn luidruchtige vrienden. De mooiste, meest gegeerde courtisanes van Rome - Anna Bianchini, Fillide Melandroni, Lena Antognetti - waren zijn modellen.

In 1592, net 21 jaar, arriveerde hij in Rome. Zijn echte naam was Michelangelo Merisi, maar hij liet zich Michel Angelo da Caravaggio noemen, naar het dorp 50 kilometer oostwaarts van Milaan waar hij zijn kindertijd doorbracht. Nog voor de eeuwwisseling was hij de grote ster. Hij genoot de hoge bescherming van invloedrijke kardinalen en kunstverzamelaars. Hij werd bewonderd en benijd door collega-kunstenaars. Hij introduceerde het realisme in de schilderkunst: echte mensen, doorvoelde emoties, de horror en de praal van zijn tijd. Hij werd bij leven en welzijn al beschouwd als een genie. Maar hij was ook een ongeleid projectiel, koleriek en gewelddadig. Hij dacht, als een echte ster, dat hij zich alles kon permitteren.

De werken waarmee Caravaggio doorbrak, bevinden zich in twee kerken in de buurt. ‘De bekering van Paulus’ en ‘De kruisiging van Petrus’ (beide 1600-1601) in de Santa Maria del Popolo. ‘De roeping van Mattheus’ en ‘Het martelaarschap van Mattheus’ (beide 1599-1600) in de San Luigi dei Francesi. Ze hangen nog precies op de plekken waarvoor hij ze heeft geschilderd heeft. Het waren de eerste schilderijen van zijn hand die de gewone Romeinen te zien kregen. Ze sloegen in als een bom.

Van een florerend Caravaggio-toerisme is weinig te merken, op enkele kleine, door een meertalige gids toegefluisterde gezelschappen na. Wie zijn Caravaggio uitgelicht wil hebben, moet de muntautomaat voeden. Dat is al een paar decennia zo. Voor 2 euro floepen de lichten enkele minuten aan. Maar zelfs met de technologie van een kermisattractie is Caravaggio niet klein te krijgen. De zeggingskracht van zijn grote, theatrale doeken is vierhonderd jaar later nog altijd even verbluffend en shockerend.

'Een jongen gebeten door een hagedis'. ©rv

Enkele straten ten noorden van de San Luigi dei Francesi, op de Campo Marzio, gebeurde het incident dat tot Caravaggio’s ondergang zou leiden. Op de avond van 28 mei 1606 raakte de kunstenaar verwikkeld in een zwaardduel met Ranuccio Tomassoni, een lijfwacht, pooier en bendeleider die hij uit het nachtleven kende. Tomassoni werd getroffen in de dij en bloedde dood. Caravaggio liep een bijna fatale hoofdwonde op maar kon de stad uit vluchten. Hij leefde vier jaar in ballingschap: eerst in Napels, daarna in Malta, vervolgens Sicilië en ten slotte weer Napels. In Rome werd hij schuldig bevonden aan moord en bij verstek ter dood veroordeeld.

Caravaggio’s hooggeplaatste vrienden bemiddelden bij de paus om hem gratie te verlenen. In 1610 kreeg hij een signaal dat het verzoek zou worden ingewilligd. Hij nam vanuit Napels de boot naar Rome maar kwam er nooit aan. Op 18 juli 1610 bezweek hij op het strand van Porto Ercole, vermoedelijk aan een combinatie van uitputting, een zonneslag en malaria.

Pinguïns in de fontein

Bij zijn terugkeer uit de Galleria Borghese heeft Tuymans ‘iets sterks’ nodig om te bekomen. Daarna nemen we een taxi naar het restaurant dat ze hem in het hotel hebben aanbevolen. We passeren het mausoleum van Augustus, nemen een stuk van de Via del Corso en duiken de nauwe straatjes en pleintjes richting Tiber in. ‘Wel veel postuurkes hier, hè’, geeuwt Tuymans. ‘Gisteravond hebben we wat sightseeing gedaan. We kwamen langs de Trevi-fontein. Ik was vergeten hoe lelijk die is. Ze moesten er zeeleeuwen en pinguïns in zetten, er zou nog meer volk naar komen kijken.’ Hij lacht vreugdeloos.

Restaurant Da Fortunato heeft een terras vanwaar je het Pantheon kan zien. En een gastenboek dat enige achterdocht wekt over de kwaliteit van het eten maar zekerheid biedt over de prijs: hoog. Alle tenoren van de Italiaanse politiek staan erin, naast vergane internationale gloriën als Bill Clinton, Ronald Reagan en Muammar Khadaffi, en glamour queens als Scarlett Johansson en Sarah Jessica Parker.

Tuymans probeert zijn ervaring in de Galleria Borghese te beschrijven met de precisie van een exacte wetenschapper. ‘Het schilderij hing gewoon in de ruimte waar het wordt tentoongesteld, tegen een gemarmerde wand, iets hoger dan we hadden gedacht. De confrontatie was... zeker geen ontgoocheling. Het was iets kleiner dan ik het me had voorgesteld. Ik had het nooit eerder gezien, in mijn hoofd was het monumentaler. Dat is wel vaker het geval bij meesterwerken.’

‘Wat me het meest opviel, is dat het zo extreem gemodelleerd is, gestroomlijnd. Een zeer egale verflaag, nergens haastig getrokken strepen, heel ingehouden en traditioneel eigenlijk. Het heeft iets grafisch, fotografisch bijna, alsof het een afdruk is. Als je dan weet uit wat voor noodzaak en met wat voor een drift het is gemaakt, is dat... hoogst verbazingwekkend.’

Twee dingen weten we intussen zeker over ‘David met het hoofd van Goliath’: het afgehakte hoofd van Goliath is een zelfportret van Caravaggio, en hij heeft het geschilderd om zijn vel te redden. Caravaggio maakte het schilderij in Napels, op zijn vlucht, in ruil voor de beloofde gratie. Het was wellicht een ordinaire betaling, maar het kan ook worden gelezen als een schuldbekentenis en een smeekbede om vergiffenis. In het lemmet van het zwaard dat David vasthoudt, staat de inscriptie H-AS OS. Wat zou staan voor: humilitas occidit superbiam. Nederigheid doodt trots.

Het werk moest terechtkomen bij kardinaal Scipione Borghese, de schatbewaarder en politieke leider van de pauselijke staat en de neef van de toenmalige paus Paulus V. Scipiones’ uitgebreide kunstcollectie, die deels tot stand kwam via afpersing en confiscatie, werd samengebracht in de Galleria die zijn achternaam draagt. Ze hebben er zes Caravaggio’s.

‘Toen we voor het schilderij stonden, hebben we meteen beslist het in één simpele beweging te filmen’, zegt Tuymans. ‘We begonnen in het schilderij, met een close-up van de afgesneden kop van Goliath, of liever: Caravaggio, met de open mond en de neerhangende onderlip, de bloedsporen ook, en zoomen dan traag uit tot het hele werk in beeld komt. Zeer minimaal, maar zeer precies: dat was de oplossing. Zo nemen we het mee naar Antwerpen. Ik ben tevreden. Ik heb dorst.’

Randje pornografisch

Als Caravaggio langer had geleefd, zou zijn werk nog veel spannender zijn geworden.

Zijn spaghetti met boter, ansjovis en wilde venkel is overheerlijk, zegt hij. Mijn spaghetti alla carbonara, nochtans een Romeinse specialiteit, is uiterst middelmatig. Maar de wijn, een Amarone della Valpolicella classico uit 2011, is buitengewoon. Tuymans vertelt dat hij de aanwezigheid van Caravaggio in Antwerpen ook belangrijk vindt als antwoord op Rubens, die sowieso de centrale figuur van het barokjaar zal zijn.

‘Rubens en Caravaggio waren tegenpolen: twee totaal verschillende werelden, twee totaal verschillende levens. Rubens de diplomaat, Caravaggio de man die tegen zichzelf moest worden beschermd. Niets dan ideaalbeelden bij Rubens, de harde werkelijkheid bij Caravaggio. Rubens met een studio vol assistenten, Caravaggio de eenling die geen medewerkers had, geen schetsen maakte, maar zijn ensceneringen vermoedelijk wel op doek projecteerde, met een voorloper van de camera obscura. De naakten van Rubens zijn engelen, bij Caravaggio zijn het hoeren. Het bloed van Caravaggio is net echt, bij Rubens is het een kleur. Het werk van Rubens is overal en wordt in de hele wereld erkend. Caravaggio was honderden jaren een vergeten schilder en zijn werk is zeldzaam. Maar als je goed naar ‘De kruisafneming’ kijkt, een van Rubens’ beste schilderijen in de kathedraal van Antwerpen, dan zie je door wie hij was beïnvloed. Door Caravaggio.’

Als ik vraag met wie van de twee hij zich het meest verwant voelt, aarzelt Tuymans geen moment. ‘Met Caravaggio, dat is nogal duidelijk. Het geweld, de virulentie en de urgentie van Caravaggio staan me nader dan de lyriek van Rubens. Mijn eigen werk gaat trouwens ook in belangrijke mate over geweld. Onderhuids geweld vaak, onzichtbaar geweld soms, maar hoe dan ook geweld.’

‘De geseling van Christus’, 1607. ©www.bridgemanimages.com

Vandaag is Caravaggio nog wat meer een mysterie geworden voor Tuymans. ‘Hoe moet ik het uitleggen? Ondanks de extreme gebaren die hij stelt, de virtuositeit, de radicaliteit van zijn clair-obscur en de extreme beweging in zijn werk, is er ook extreme stagnatie. Op een bepaald punt stopt hij. Hij geeft veel, maar ik heb het gevoel dat het minder is dan het zou kunnen zijn. Begrijp je wat ik bedoel?

(op dreef) ‘Een goede kunstenaar die jong sterft, profiteert altijd van het James Dean-effect. Je kan hem nooit meer vergelijken met een latere versie van zichzelf, met wat hij had kunnen worden. Als Caravaggio langer had geleefd, zou zijn werk nog veel spannender zijn geworden, daar ben ik zeker van. ’

Mooiste mannentorso

Antwerpen, dinsdag 8 mei. In zijn studio op de rand van het Schipperskwartier probeert Tuymans zijn opwinding te verstoppen achter een strakke, haast onverschillige blik. Er is nieuws. Er komen nog twee Caravaggio’s naar Antwerpen. In hun originele, fysieke vorm.

Eentje had hij al achter de hand: ‘Jongen gebeten door een hagedis’, een fantastisch werk uit Caravaggio’s beginperiode in Rome. Het komt met een gewapend transport over uit de Fondazione Longhi in Firenze. Het kan pas eind juni, als de tentoonstelling al een kleine maand loopt, in Antwerpen arriveren.

De tweede Caravaggio is een verrassing van het laatste moment, ook voor Tuymans. Na onze afspraak in Rome reisde hij door naar Napels. In het Museo di Capodimonte wilde hij nog een werk lospeuteren voor zijn barokshow in Milaan. Maar hij liep met de directeur natuurlijk ook langs de machtige Caravaggio die daar hangt, strategisch aan het einde van een lange gang, zodat je er naartoe wordt gezogen. ‘De geseling van Christus’: wellicht de mooiste, maar zeker de meest krachtige mannentorso ooit geschilderd.

Tuymans vertelde hoe belangrijk Caravaggio is voor zijn tentoonstelling. De directeur van het Capodimonte, die een bewonderaar van zijn werk bleek te zijn, bood hem spontaan ‘De geseling’ aan, voor een haalbare prijs. Daarna ging het razendsnel. De bruikleen is intussen al goedgekeurd door het Italiaanse ministerie van cultuur. Nu moet het transport nog worden georganiseerd. ‘Ik hoop dat we de klus tijdig geklaard krijgen’, zegt hij, terwijl hij een rookpluim uitblaast. ‘Het zal spannend worden.’

We leven opnieuw in zeer barokke tijden. Het nieuws en het fake news: elke dag barok!
Luc Tuymans, kunstenaar

Op een grondplan van het M HKA wijst Tuymans de plek aan die hij gereserveerd heeft voor ‘De geseling’. Centraal in de grote, ronde ruimte op de tweede verdieping, tegen een wand die in een naar zwart neigend donkergroen zal worden geverfd. Niemand zal ernaast kunnen kijken.

Kunst uit de barok confronteren met kunst van vandaag was voor Tuymans geen artificiële, louter conceptuele oefening. ‘We leven opnieuw in zeer barokke tijden als je het mij vraagt. Het nieuws en het fake news: elke dag barok! Geweld, misleiding, manipulatie en propaganda à volonté. En dan heb ik het uitdrukkelijk niet over de Amerikaanse president Donald Trump. Die rangschik ik veeleer bij de rococo.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content