interview

‘Kunst is waardeloos als je ze online moet bekijken'

Philippe Van Cauteren, directeur S.M.A.K in Gent, is klaar voor de heropening. ©Brecht Van Maele

De kunstwerken van Kris Martin zijn weer uitgepakt. Het S.M.A.K. in Gent is klaar voor de heropening dinsdag. Maar de coronacrisis dwingt de musea na te denken over de veranderende wereld, meent Philippe Van Cauteren, directeur van het S.M.A.K.

Ik was thuis op zoek naar ‘De Idioot’ van Fjodor Dostojevski. Het boek bleek spoorloos. Ik vond wel ‘Misdaad en Straf’ van dezelfde schrijver. Ik wil je de laatste paragraaf voorlezen, ik heb hem op mijn telefoon staan. ‘Maar hier begint al een nieuw verhaal, het verhaal van de geleidelijke vernieuwing van een mens, het verhaal van zijn geleidelijke wedergeboorte, van een geleidelijke overgang van de ene wereld naar de andere, van de kennismaking met een nieuwe werkelijkheid die hem tot dan volkomen vreemd was geweest. Dit zou het thema kunnen zijn voor een nieuw verhaal, maar ons verhaal is nu ten einde.’

Philippe Van Cauteren (51) wordt er bijna stil van. ‘Dat is toch een ongelooflijk prachtige en treffende beschrijving van wat corona met ons aan het doen is?’

We spreken Van Cauteren in het magazijn van het S.M.A.K. een paar uur voor de Nationale Veiligheidsraad de heropening van de musea goedkeurt. We lopen doorheen de tentoonstelling ‘Exit’ van Kris Martin. Op 9 maart ging ze open, een week later moest ze alweer dicht. De meeste kunstwerken zijn ingepakt in dik plastiek om, zo prozaïsch kan kunst zijn, geen stof te vergaren. De luchtballon T.Y.F.F.S.H ligt plat op de grond.

Van Cauteren poseert voor de fotograaf tussen de tientallen potjes, vazen, flesjes die samen het kunstwerk ‘Water’ vormen. Hij lijkt op een verkoper op een rommelmarkt. ‘Kris heeft al die potjes ook op de rommelmarkt gevonden’, zegt hij.

Dinsdag zijn ze weer te bewonderen. Mondjesmaat weliswaar en onder voorwaarden. Online of telefonisch reserveren is verplicht. ‘We laten per uur slechts 30 mensen binnen. Het mochten er meer zijn, maar dat willen we niet. We nemen geen enkel risico. De bezoekers zullen nog nooit op zo’n luxueuze manier een tentoonstelling hebben kunnen bezoeken. We gaan ervan uit dat ze na een uur het parcours wel hebben doorlopen.’ Van Cauteren verwacht weinig problemen. ‘We hebben allemaal heel snel het virus in onze gewoontes geïncorporeerd, ook wie niet besmet is.’

Wat dacht u toen u het S.M.A.K in maart moest sluiten?

Van Cauteren: ‘Een stad bloedt als de musea gesloten zijn. Ze bepalen voor een groot deel de stedelijke identiteit. Ook in Gent. Maar de sluiting was de juiste beslissing. Wat kon je anders doen? Kris bleef ook heel nuchter. ‘Ik ben blij dat we toch een week open geweest zijn’, zei hij. Natuurlijk waren we emotioneel. Je hebt zolang samen aan een tentoonstelling gewerkt en die wordt dan brutaal gestopt. Het komt wel goed. We hebben alle lopende tentoonstellingen tot januari verlengd.’

De musea gaan nu weer open. Wordt het business as usual?

Misschien moeten enkele taboes sneuvelen. Een bezoeker betaalt gemiddeld minder dan 2 euro voor een ticket van 12 euro. Maar velen moeten niet betalen, terwijl ze dat best kunnen.
Philippe Van Cauteren
Directeur van het S.M.A.K.

Van Cauteren: ‘Dat denk ik niet. Een aantal zaken moet opnieuw worden bekeken. Van de musea wordt steeds meer verwacht dat ze zelfbedruipend zijn. Meer eigen inkomsten. Je bent bijna verplicht af en toe een blockbustertentoonstelling te organiseren met weekends van 2.000 tot 2.500 bezoekers. Dat gaat nu niet meer kunnen. We moeten ook oppassen dat de crisis ons niet dwingt om terug te vallen op lokale kunst. Kunst kan niet anders dan internationaal zijn.’

‘Het is misschien ook het moment dat de overheid eindelijk een aantal fiscale maatregelen neemt.. Ik denk aan de mogelijkheid om voordelig kunst aan een museum te schenken. Dat bestaat nog niet echt. En ja, misschien moeten enkele taboes sneuvelen. We krijgen jaarlijks zo’n 100.000 bezoekers over de vloer. Weet u hoeveel een bezoeker gemiddeld betaalt voor een ticket? Minder dan 2 euro. De tickets kosten nochtans 12 euro, 10 euro met korting. Maar heel veel mensen moeten niet betalen, terwijl die dat best kunnen en zelfs willen.’

De voorbije maanden zijn de musea massaal overgeschakeld op de digitale beleving. Wat vindt u daarvan?

Museum bezoeken? Reserveren verplicht

De meeste Belgische musea openen dinsdag opnieuw de deuren. Maar het bezoek zal er wel anders uitzien dan voor de coronacrisis. Toegangstickets moeten online of telefonisch gereserveerd worden. De bezoekers krijgen een tijdslot waarin ze welkom zijn. Het aantal bezoekers per uur is overal beperkt, in verhouding met de oppervlakte van het museum.

Er wordt ook overal een tentoonstellingsparcours uitgestippeld dat verplicht is te volgen. Dat moet zo veel mogelijk contact tussen bezoekers vermijden.

Alle info vindt u op de website van het museum van uw keuze.

Van Cauteren: ‘Ik vrees dat de roep naar digitalisering alleen zal toenemen. Dat is niet goed. Je moet kunstwerken live zien. De inval van het licht, de proporties en de huid van een schilderij zijn digitaal niet reproduceerbaar. Die illusie wordt nu wel gecreëerd. Dat leidt tot een vervalsing van de beleving. Ook de waardegeving valt digitaal weg. De digitalisering maakt kunst waardeloos. Alles wordt op een hoopje gegooid. Een van de essentiële taken van een museum is net om waarde te geven aan een kunstwerk. Op de expo van Kris Martin ligt het 7 meter lange zwaard ‘Mandy XV’. Als je dat in een zaak met curiosa zou zien liggen, zou je denken: een prop uit een film. Pas door het zwaard in het museum te tonen worden andere betekenissen omarmd. Daarom zijn musea essentieel.’

Hebt u het gevoel dat de mensen het S.M.A.K. hebben gemist tijdens de lockdown?

Van Cauteren: ‘Zeker wel. Ik kan daar geen percentage op plakken. 10, 20, 30 procent? Een museumbezoek is een andere nood dan op café of restaurant gaan. Maar dat wil niet zeggen dat ze niet bestaat. We zijn meteen na het begin van de lockdown overgeschakeld op alternatieven. Een ervan was het aanbod aan het publiek om museumaffiches te bestellen. Hebben we ons daar even aan mispakt. Ik denk dat we er al zo’n 3.000 moesten versturen. Een ander initiatief heette ‘Tekenen in lockdown’. We vroegen mensen om tekeningen te maken en op te sturen. Ze komen nog elke dag binnen. De uitdaging is die nieuwe gesmaakte initiatieven te incorporeren als de coronacrisis achter de rug is.’

Wordt dat moeilijk?

Van Cauteren: ‘Dat zou niet mogen. De crisis biedt de musea een enorme opportuniteit. Iedereen is nu potentieel publiek geworden. Omdat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten, van het zuidelijkste puntje van Chili tot Kamchatka. Dat creëert een gevoel van solidariteit. We moeten ons als museum niet meer richten tot de gespecialiseerde kunstliefhebber, of de geïnteresseerde leek. Maar tot iedereen. Want we zijn allemaal gelijk. Dat momentum mogen we niet verliezen.’

Wat betekent corona voor de kunstenaar?

Van Cauteren: ‘Ik kan daar geen eenduidig antwoord op geven. Artiesten zijn meestal quarantaine en eenzaamheid gewoon. Ze leven in hun eigen wereld. Ik belde zopas met Charbel-joseph H. Boutros, van wie we ook een expo lopen hebben. Ik vroeg hem: Druk bezig? Hij antwoordde: ‘Nee, ik werk niet. Ik wil niet dat corona in mijn kunst sluipt.’ Een andere artiest die ik belde, Sandra Vasquez de la Horra, zei dan weer zich formidabel te voelen.’

Corona moet toch een grote impact hebben? De kunst van Duitse meesters als Otto Dix en Georg Grosz is getekend door de Eerste Wereldoorlog en de armoede van het interbellum.

Van Cauteren: ‘Absoluut. Maar je kan pas in 2030 terugkijken op de artistieke productie van 2020-2025 en de impact van het virus. Natuurlijk gaat die er zijn. Kijk maar naar hoe aids 40 jaar geleden een invloed had op de kunst van Robert Mapplethorpe, Cady Noland, Kiki Smith of Jean-Michel Basquiat.’

Zijn er koopjes op de kunstmarkt te doen, denkt u?

Van Cauteren: ‘Dat weet ik niet. De kunstmarkt is heel heterogeen. De grote galerieën zoals Hauser & Wirth gaan niet in de problemen komen. Vele kleinere wel. De kunstbeurzen vallen een na een weg. Alles wordt uitgesteld of afgelast. Is dat slecht? Nee. Ik hoop dat daarmee het hijgerige karakter van de kunstmarkt verdwijnt. Kunstenaars moeten soms zoveel produceren om aan de vraag te kunnen voldoen dat hun kwaliteit eronder lijdt. Dat kan niet anders. Hopelijk krijgen we daar een correctie. De prijzen maken me niet zoveel uit. Mijn aankoopbudget is toch heel miniem. Ik heb een Adrian Ghenie of Marlene Dumas kunnen kopen toen ze nog betaalbaar waren. Maar weet je wat? Een museum moet een kunstwerk niet bezitten om het te hebben.’

Nu bent u me kwijt.

Van Cauteren: ‘We bezitten geen werken van Marcel Duchamp, maar we hebben hem wel omdat een museum een onderdeel is van de kunstgeschiedenis. We creëren een context waarin het belang van Duchamp zichtbaar is zonder dat we hem tonen. Zijn geest dwaalt door het museum. Marc Coucke daarentegen bezit veel Duchamps, maar heeft hem niet. Er is geen kunsthistorische context in zijn verzameling. Dat geldt voor de meeste verzamelaars. Ik snap niet waarom mensen willen verzamelen. Verzamel jij?’

Nee. Vroeger Panini-stickers van voetballers.

Van Cauteren: ‘Ik verzamel stokken die ik vind tijdens mijn lange wandelingen. Dat is alles.’

Het gesprek zit erop, we lopen nog even langs de zalen. Museummedewerkers zijn al druk in de weer de plastic van Kris Martins kunstwerken te halen. En ergens horen we een luchtblazer. Voor de ballon.

 

 

 

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud