Montere ster in het universum van Panamarenko

©SISKA VANDECASTEELE

Eveline Hoorens wil een blijmoedige weduwe zijn. Zes weken geleden overleed haar man Panamarenko. Vandaag trekt ze zich op aan zijn hommage-expo. En er is ook altijd hun grote huis in niemandsland.

‘Daar. In dat zeteltje is hij ingeslapen.’ Terwijl de tranen komen, zet Eveline Hoorens (45) koffie in de keuken van het huis waar ze 17 jaar samenleefde met Panamarenko. Vorige maand overleed de Antwerpse kunstenaar. In dat zeteltje, waarin nu een catalogus van ‘Pana’tje’ en een flyer van een Tibetaanse monnik liggen.

Hoorens bracht de flyer mee van een ziekenhuisbehandeling voor narcolepsie. ‘Ik ben zo dankbaar dat het boeddhisme op mijn pad is gekomen. Het helpt me mijn verlies anders te bekijken en me niet in zelfmedelijden te wentelen. ‘Alles is tijdelijk’, zeggen de boeddhisten. De enige zekerheid in het leven is dat alles constant verandert. Je móét dus kunnen loslaten.’

Zee van lijden

‘‘Het leven is een zee van lijden’, zeggen de boeddhisten ook. En misschien nog belangrijker: ‘Je denkt wat je krijgt.’ Wie negatief denkt, maakt doemscenario’s waar. En als ik op mijn leven met Pana’tje terugblik, ben ik vooral heel dankbaar. Hij heeft me gemaakt tot wie ik ben. Ik heb niet het gevoel dat ik hem kwijt ben. Ik kan hem misschien niet meer knuffelen. (ze trekt haar pull samen ter hoogte van haar hart) Maar hij zit heel diep hier.’

Terug nu naar die zaterdag in december, toen ze hem in dat zeteltje aantrof. Zoals altijd had ze die ochtend havermoutpap voor hem gemaakt. Maar er was iets. De avond voordien waren Piet Goddaer (de zanger Ozark Henry, red.) en zijn vrouw op bezoek geweest voor de fotoshoot van de expo. Ze spraken over The Beatles en hoe popmuziek iets is dat je altijd kan oproepen. Terwijl kunst, dat kan je zien en dat is weg. Waarop Piet: ‘Dat is waarom ik voor de muziek heb gekozen.’ Opeens zei Pana’tje tegen zijn vrouw: ‘Mijn geheugen laat me in de steek. Ik vergeet zo veel.’ Dat was frappant, want hij had die mensen nog nooit gezien.’

Ingeslapen

Na de havermoutpap vertrok Hoorens naar de koffiebranderij van haar familie, waarvan ze sinds 2011 zaakvoerder is. ’s Middags bracht ze Panamarenko nog soep en een broodje. Maar het smaakte niet. ‘‘Ik ga me in mijn zetelke zetten’, zei hij. ’s Avonds kwam ik thuis en lag hij daar nog steeds. Te slapen, zo leek het. Pas in derde instantie zag ik dat hij was ingeslapen. Ik dacht: ‘Hoe kan dat nu?’ Onze jaren samen flitsten door mijn hoofd. Lap, weer alleen. Ik heb nog een paar uur bij hem gezeten, op mijn tonnetje naast de zetel. Hoofdje tegen hoofdje. Dat was goed.’

Vanaf zijn 75ste was het elk jaar wel iets: zijn prostaat, suikerziekte, een zoveelste stent voor de vernauwing van zijn halsslagader. Vorige zomer kreeg hij last van krampen en veranderde zijn huidskleur. In september vonden ze een tumor in zijn darmen. Kanker. ‘Tien dagen nadat de tumor was verwijderd, voelde hij zich weer pico bello. En toen heb ik het hem verteld.’

©SISKA VANDECASTEELE

Hoorens was al enkele maanden bezig met een overzichtsexpo voor zijn tachtigste verjaardag. ‘Ze was bedoeld als verrassing. Zijn carrière was al 15 jaar voorbij. Ik wist dat het voor hem niet meer hoefde. Maar als er nog eens ergens een expo was, zag ik dat hij opfleurde. Zijn baby’s terugzien bracht hem veel levensvreugde.’

‘Maar er kroop zo veel tijd in die tentoonstelling en ik was zo vaak van huis dat hij begon te twijfelen of ik iemand anders had. ‘Moet je nu alweer weg? Je vindt me toch nog altijd de beste?’ Waarop ik: ‘Natúúrlijk, Pana’tje.’ (korte stilte) Ik ben zo dankbaar dat ik het nog heb kunnen vertellen. Hij zag hoeveel werk de expo was, maar ook hoe ik ervan genoot. Als ik content was, was hij content, en andersom. Dat is zo als je elkaar graag ziet.’

Even dromerig

Panamarenko, geboren in 1940 als Henri Van Herwegen, woonde nog bij zijn moeder in Antwerpen toen zijn pad dat van Hoorens kruiste. Ze stapte op hem af op de luchthaven van Barcelona - zij 28, hij 62. Pas na de dood van zijn moeder, een jaar later, werden ze een koppel. ‘Opeens stond hij voor de deur. Ik vroeg hoelang hij zou blijven. ‘Voor altijd, als ik mag’, zei hij.’

Pana’tje hoefde maar te zeggen dat hij een vliegende schotel wilde maken of ik zat er in mijn fantasie al in, samen met hem.
Eveline Hoorens

Klopt het dat hij haar ‘mijn sneeuwwitje’ noemde? Hoorens grijnst. ‘En hij was de zeven dwergen. Aan het woord ‘verliefd’ had hij een hekel. ‘Verliefdheid ebt weg na enkele weken.’ Tegelijk kon hij litanieën afsteken over hoe graag hij me zag. Die vrijdagavond, toen Piet Goddaer en zijn vrouw weg waren, bleef hij dat maar herhalen. Een uur, anderhalf uur. Ik dacht: ‘Ik weet het nu wel.’ Waarop hij: ‘Ja, maar gij vindt dat niet belangrijk, hè.’’

Van Panamarenko wordt gezegd dat hij zijn energie dankte aan de kinderlijke verwondering waarmee hij in het leven bleef staan. Is dat wat hen verbond? ‘Ik was een even dromerig als zot kind, met een ontzaglijke verbeelding. Op de modeacademie in Gent kon ik me helemaal ontplooien. Ze vonden me over the top in mijn fantasie. Terwijl klasgenoten kostuums maakten, kleedde ik meubels en dieren aan. Het kostte me weinig moeite me in Pana’s universum te verplaatsen. Hij hoefde maar te zeggen dat hij een vliegende schotel wilde maken of ik zat er in mijn fantasie al in, samen met hem. Super! Wat moet ik gaan halen in de Brico?’

De grootste les die Hoorens van hem leerde: blijf altijd en overal trouw aan jezelf. ‘Zelf is hij dat ook altijd gebleven. Hij zei: ‘Volg je instincten, zolang je maar niemand kwetst.’ Behalve op zijn fantasie ben ik ook verliefd geworden op zijn authenticiteit en zijn compromisloosheid, want die gingen hand in hand. Toen hij op zijn 65ste besliste te stoppen als kunstenaar was dat voor hem duidelijk. Het was gedaan. Punt.’

'Speelgoedjes'

‘Niemand moest hem iets vragen. Hij haatte het in opdracht te werken, voor wie dan ook. Mijn vader heeft lang gezeurd voor een tekening voor een vriend, tot Pana echt boos werd. Voor hem moest een werk uit zijn buik komen. Op een galadiner in het Koninklijk Paleis verzochten Paola en Beatrix hem eens om een werk. (lacht) ‘Dat zal niet gaan’, zei hij droog. ‘Het is allemaal oep.’’

Het is ook allemaal op. Als Panamarenko een vliegtuig, een zeppelin of een ruimteschip maakte, was dat niet om het lang in zijn atelier te laten staan. Want zolang het daar stond, kon hij zijn hoofd niet vrijmaken om aan een volgend werk te beginnen. Een werk kreeg voor hem poëzie bij het maken. Als het af was, kon het niet snel genoeg de wijde wereld in vliegen. Veel van waarde is er bijgevolg niet meer te vinden in het huis in Michelbeke.

‘Speelgoedjes voor ons’, noemt Hoorens de weinige Panamarenko’s in de oude fermette. Op tafel staat een opgezette kip, op een rekje iets tussen een helikopter en een ruimteschip. In een uithoek ligt een vlot dat ze samen te water lieten in de vijver die Panamarenko in de tuin liet aanleggen om zijn uitvindingen te testen.

Stichting

Hoorens vertelt dat er wellicht een stichting komt, en dat ze het als haar missie ziet de geest van de sterrenreiziger levendig te houden. De hommage-expo in Antwerpen is een begin. Met 25 grote werken en tientallen tekeningen geeft ze een vrij compleet overzicht van Panamarenko’s universum. ‘Heel België zal weten wat een onwaarschijnlijke kunstenaar en een bijzondere mens hij was. Hij zei niet voor niets: ‘Ik ben de beste.’ En als je zijn werk bekijkt: noem me één kunstenaar die dat kan overtreffen?’

Bij Campo & Campo zijn ook multipels en edities te koop. En T-shirts en koffiemokken met zijn werk erop. Had Pana daar geen hekel aan? Hoorens knikt. ‘Hij haatte het woord business. ‘Hoe meer geld je hebt, hoe meer last je krijgt’, zei hij. Maar de organisatie van deze expo heeft handenvol geld gekost. Ik zal al blij zijn als ik break-even draai. Een deel van de opbrengst gaat naar het Brein Instituut van professor Christine Van Broeckhoven. Pana en ik hadden een heilige schrik voor dementie. Zijn moeder leed eraan. Bij hem is het nooit vastgesteld, maar hij nam wel medicijnen tegen zijn vergeetachtigheid. (stil) Het was genoeg geweest.’

‘Panamerenko Tribute’ loopt tot 22 maart bij Campo & Campo in Antwerpen.

www.campocampo.be

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect