Toen de fiets de koning van de weg was

De fiets aan het einde van de 19de eeuw had de status van de hedendaagse Tesla. Je maakte er indruk mee. Het Letterenhuis in Antwerpen toont in de expo 'Velodroom' hoe kleurrijke fietsaffiches uit die periode het straatbeeld domineerden.

Johan Vanhecke, de curator van de tentoonstelling, blijft meteen stilstaan bij de eerste affiche van de tentoonstelling. Ze maakt reclame voor het Amerikaanse fietsmerk Waverley. Veel is van de fiets niet te zien. Vooral de wulpse, bijna halfnaakte vrouw valt op. De affiche, een ontwerp van de Tsjechische kunstenaar Alphonse Mucha, werd voorgesteld op het Parijse Salon du siècle van 1898. 'Doet ze je niet denken aan de meisjes op het autosalon? Het mechanisme is net hetzelfde. Hoe verkoop je een auto? Door klanten te lokken met mooie vrouwen. Dat gebeurde op de fietssalons een eeuw geleden ook', zegt Vanhecke. De vrouw op de affiche trekt de aandacht, maar subtiel verwijst ze naar de topkwaliteit van de Waverley-fietsen. In haar rechterhand houdt ze een zegepalm vast. Het merk als winnaar. Haar linkerarm rust op een aambeeld met hamer. Dat symboliseert het vakmanschap van het Amerikaanse merk. Over alles is nagedacht. Toen al.

Technische revolutie

De tentoonstelling 'Velodroom' toont 60 nostalgische en kunstzinnige fietsaffiches tussen 1890 en 1900. In die tien jaar beleefde de fiets zijn doorbraak. Eerst bij de elite, daarna mondjesmaat bij het gewone volk. Die doorbraak kwam er door een technische revolutie. In 1885 ontwierp de Engelse uitvinder John Kemp Starley de 'safety bike'. In grote lijnen de fiets zoals we hem nu kennen: met twee evengrote wielen en pedalen aan het frame. Daarvoor bestond de fiets uit een heel groot voorwiel en een klein achterwiel. Dat genereerde wel snelheid, maar was niet praktisch.

Met de safety bike schoot de populariteit van de fiets omhoog. Dat opende nieuwe perspectieven op mobiliteit. Fietsproducenten rezen uit de grond. De concurrentie was bikkelhard en dus werd volop reclame gemaakt. Het einde van de 19de eeuw was de belle époque. Dat merk je aan de reclameaffiches. Die schetsen een haast ideale wereld waar de stinkende fabrieken en de vuile cités geen plaats hebben. De fiets combineerde escapisme en het gebruiksgemak van een handig vervoersmiddel. Niet toevallig gaven de fabrikanten hun fietsen namen als Falcon (valk) of Swallow (zwaluw). De vrijheid en de snelheid van een vogel culmineerden ook in de affiche van de Franse illustrator Lucien Weil voor het merk Gladiator. Een naakte, horizontaal gestrekte vrouw zweeft door de nacht, voortgetrokken door haar fiets. De vleugels van de god Mercurius spelen met de pedalen en stuwen de fiets vooruit.

Kettingrace

De fiets trok kunstenaars aan. De Franse schilder Henri Toulouse-Lautrec was een fan van het prille wielrennen. In 1896 nodigde de Engelse uitvinder William Simpson hem uit een affiche te maken voor zijn Simpson-ketting. Dat was een nieuw soort fietsketting met aan elkaar verbonden driehoeken. Ze bleek uiteindelijk niet erg functioneel. Maar Toulouse-Lautrec ontwierp er wel een prachtige affiche voor, te zien op de expo. Hij trok daarvoor naar Londen waar op de wielerpiste van Catford een heuse kettingenrace werd gereden. Kwestie van uit te maken welke type fietsketting de standaard moest worden. De Simpsons wonnen, maar verdwenen vervolgens van de fiets.

De tentoonstelling toont goed hoe de doorbraak van de fiets de maatschappij beïnvloedde en veranderde. In 1894 bestonden al 178 wielerclubs in België. Die deden precies wat fietslobby's vandaag doen: bij de overheid pleiten voor de aanleg voor meer fietspaden en een betere infrastructuur. Gespecialiseerde tijdschriften bespraken de nieuwste fietssnufjes. Op de expo is een fietskaart 'der provincie Antwerpen voor wielrijders te zien', uit 1896.

'In Antwerpen ontstond zelfs een velodroomstrijd. In de wijk Zurenborg werd in 1894 de eerste wielerbaan officieel geopend. De stuwende kracht achter het project was de wielrenner Emile De Beuckelaer, de zoon van François-Xavier De Beuckelaer, de man van de Liqueur d'Anvers. Emile speelde met zijn wielerclub iets te veel de baas over de piste van Zurenborg, vonden sommigen. In de Haantjeslei, vlak bij de likeurstokerij, bouwden ze een andere', vertelt Vanhecke. Affiches tonen die tweestrijd.

Emancipatie

Veel posters mogen dan wel vrouwen als lokkertjes afbeelden, de fiets was van groot belang voor de emancipatie van vrouwen. De expo wijdt er een apart hoofdstuk aan. Fietsen betekende voor vrouwen vrijheid van beweging, op meerdere fronten. Ze konden er alleen op uit trekken, maar bovenal leidde de fiets tot een ingrijpende verandering in de mode. Weg met de hoepelrokken en de korsetten, waarmee niet valt te fietsen. Tot afgrijzen van conservatieve mannen werd de boomer uitgevonden: een wijde broek waarmee je probleemloos fietst. Een affiche van de Cycles Terrot illustreert dat treffend. Een lichtjes arrogante vrouw rijdt met broek en rijglaarzen voor een trein uit. Alsof ze wil zeggen: wie doet me wat?

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat er ook best wat affiches zijn waarop vrouwen bewonderend kijken naar een stoere man op zijn fiets. De tweewieler als verleidingsmiddel.

De fiets zou zijn populariteit nooit verliezen, maar als escapistisch hebbeding verloor de tweewieler aan het begin van de 20ste eeuw zijn populariteit. Iets nieuws was op komst: de auto. Een affiche uit 1898 illustreert die transitie. Ze toont de clown Pierrot en zijn vlam Colombina. Meestal vist de clown achter het net en wordt hij afgewezen. Op de affiche is het andersom. Colombina kijkt beteuterd naar haar fiets terwijl Pierrot lachend wegrijdt op een door een motor aangedreven driewieler.

'Velodroom' loopt tot 31 oktober in Letterenhuis Antwerpen. letterenhuis.be

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud