De epische strijd om Scorsese

©Netflix

De grote bioscopen bedanken voor ‘The Irishman’, het epos dat meesterverteller Martin Scorsese bij de Amerikaanse streamingdienst Netflix maakte. Een verhaal over de gangsterstrijd op het scherm en het gevecht om de filmfan erachter.

Zes jaar na ‘The Wolf of Wall Street’, over fraude in de beleggerswereld, komt Martin Scorsese opnieuw met een film waarnaar reikhalzend wordt uitgekeken. Dat komt door de cast. Zijn fetisjacteurs Robert De Niro en Joe Pesci (aan elkaars zijde te zien in ‘Taxi Driver’, ‘Raging Bull’, ‘Goodfellas’, en ‘Casino’) worden vergezeld door niemand minder dan Al Pacino, die in ‘The Irishman’ voor het eerst samenwerkt met de 76-jarige regisseur.

Bijzonder is ook dat Scorsese zijn gangsterepos niet voor een klassieke filmstudio maakte, maar voor een streamingpionier. Al was dat niet gepland. Oorspronkelijk zouden de studio’s Paramount en STX Entertainment het budget van naar verluidt 143 miljoen euro op tafel leggen, maar in 2017 kregen die koudwatervrees. Uiteindelijk sprong Netflix in de bres, en kreeg Scorsese carte blanche om de film te maken zoals hij die in gedachten had. De enige voorwaarde: na een korte carrière in de bioscoop - vooral om de Oscarkansen kracht bij te zetten, zoals bij de film ‘Roma’ van Alfonso Cuarón vorig jaar - zou ‘The Irishman’ al snel op de streamingdienst belanden.

Het is de film aan te zien dat Scorsese ongestoord zijn zin heeft kunnen doen. ‘The Irishman’ duurt drieënhalf uur. Scorsese vult ze wel probleemloos met een waargebeurd verhaal rond drie hoofdpersonages. De spil is Frank ‘Irish’ Sheeran (Robert De Niro), een man die decennialang tegenstanders van de maffia uit Pennsylvania elimineerde. Of ‘huizen schilderde’, zoals de gangsters het noemden, een macabere verwijzing naar het bloed dat op de muren spat. Sheeran begon zijn loopbaan als truckchauffeur, tot hij werd opgemerkt door maffiabaas Russell Bufalino (Joe Pesci). En zo raakte hij bevriend met de notoire vakbondsleider Jimmy Hoffa (Al Pacino).

‘The Irishman’ is één grote reünie, met verder Harvey Keitel, Stephen Graham, Ray Romano, Bobby Cannavale en een rist andere film- en tv-acteurs die al bij de meester op de set hebben gestaan. Het script is dan weer van de hand van Steven Zaillian, die eerder ‘Gangs of New York’ schreef voor Scorsese, en samen boetseren ze een onwaarschijnlijk rijke en gedetailleerde terugblik op dertig jaar Amerikaanse geschiedenis.

Gniffelen

‘The Irishman’ schuift twee kaderverhalen in elkaar. Het eerste toont hoe Sheeran in een bejaardentehuis vanuit zijn rolstoel zijn leven vertelt aan de enige die alles mag weten: hijzelf, en dus ook de kijker. Het tweede is een lange flashback naar een autorit die Sheeran, Bufalino en hun vrouwen maken om een trouwfeest bij te wonen, een uitstap die Sheerans leven een cruciale wending zal geven.

Rond die twee verhalen weven Scorsese en Zaillian een breed tapijt van personages en anekdotes, te veel om bij te houden. Maar ze worden zo kleurrijk verteld en vertolkt dat je er zelden of nooit duizelig van wordt. Zelfs niet als de film verwijst naar historische gebeurtenissen die je niet kent, zoals de moordaanslag op een gereputeerde maffiabaas in New York. Voor je het weet, zit je alweer te gniffelen bij een nieuw verdoken synoniem voor moord (‘iemand naar Australië sturen’) of een heerlijke scène (De Niro die uitlegt hoe je een specifiek pistool voor een specifieke moord selecteert).

Het valt trouwens op dat Scorsese een elegante maar sobere stijl hanteert. Misschien omdat hij weet dat zijn verhaal sowieso al vol broeierig leven zit, of misschien omdat hij beseft dat zijn geijkte visuele kunststukjes weinig impact zullen hebben op een tv-scherm.

Verjongingskuur

Wat meer vragen oproept, is Scorsese’s beslissing om de hoofdpersonages in alle tijdlijnen door dezelfde acteurs te laten spelen, soms bijgewerkt met een digitale verjongingskuur. Wellicht is dit het summum van wat de technologie kan, maar het oogt nog altijd behoorlijk fake. We kennen De Niro’s gezicht van toen hij 25 was, en dat is niet wat we in ‘The Irishman’ te zien krijgen. Het gevecht met de tijd verliezen acteurs nog altijd.

25
Wie ‘The Irishman’ op een bioscoopscherm wil zien, zal naar een van de 25 buurtcinema’s moeten die in tegenstelling tot Kinepolis wel bereid zijn Scorsese’s gangster vrienden te tonen.

Een ander gevecht tegen de achtergrond van deze film is dat tussen Netflix en de bioscopen. De streamingdienst geeft de cinema’s twee weken exclusiviteit, dan verschijnt de film op zijn platform. In de Verenigde Staten is dat ‘window’- een afspraak tussen bioscopen en producenten om de bioscoop tien tot 16 weken voorrang te geven op streamingplatforms - iets langer. Maar vier weken was nog altijd te kort voor de bioscopen, die meer exclusiviteit eisten. Netflix wilde echter van geen wijken weten. Het zegt iets over de kerende machtsverhoudingen in de film- en televisiewereld.

‘We maken een revolutie mee die nog ingrijpender is dan de overgang naar geluidsfilms’, zei Scorsese enkele weken geleden op het filmfestival van Londen, waar ‘The Irishman’ zijn Europese première beleefde. ‘Het gaat om een radicale verandering van wat een film precies is en waar je hem kan bekijken. Film bestaat nu in allerlei vormen: voor de bioscoop, virtuele realiteit, hologrammen, YouTube, noem maar op. Ik vind het een geweldige evolutie die vertellers meer dan ooit kansen biedt. Tegelijk moeten we het gemeenschappelijke aspect van cinema beschermen, en voor mij is de bioscoop daar de uitgelezen plaats voor.’

Comakijken

Maar de bioscoop moet de film willen tonen, natuurlijk. In de VS laten de grote zalen ‘The Irishman’ links liggen omdat ze vinden dat Netflix de film te snel weggeeft aan zijn comakijkende abonnees. In België tonen de cinemagroepen Kinepolis en UGC de film om dezelfde reden niet. Wie ‘The Irishman’ op groot scherm wil zien, moet naar een van de 25 buurtcinema’s die wel bereid zijn Scorsese’s gangstervrienden te tonen.

Woonkamer of cinema, het is ook een dilemma waarmee Netflix moet worstelen. En niet alleen omdat het de bioscoop nodig heeft in zijn hang naar Oscaraandacht.

Nemen ze niet het risico dat hun zalen leeglopen als de film op 27 november op Netflix verschijnt? Alexandre Vandeputte, uitbater van de bioscopen Lumière in Brugge en Cartoon’s in Antwerpen, verwacht niet dat het zo’n vaart loopt. ‘Als de film nog maar half zo goed is als we volgens de eerste reacties mogen geloven, maak ik me sterk dat het wel goed komt met de bioscoopcarrière van ‘The Irishman’. En Netflix of niet, een monumentale cineast als Scorsese hoort gewoon thuis in een arthousezaal.’

De bioscoopuitbater trekt zich op aan ‘Roma’. Ondanks een vrijwel parallelle Netflix-release liep die film begin dit jaar liefst 16 weken in zijn cinema’s in Brugge en Antwerpen. Maar gaat de vergelijking op? ‘Roma’ was een artistieke zwart-witfilm die zo was gemaakt dat je hem echt op het grote scherm moest zien. ‘The Irishman’ is een naar Scorsese-normen vrij sobere film die minder naar het grote scherm lonkt. Bovendien kan de duur afschrikken. Wat als bioscoopbezoekers hem liever in verschillende etappes thuis in hun luie zetel te bekijken?

‘Dat zou kunnen’, zegt Vandeputte. ‘Ik ben even benieuwd als u naar wat gaat gebeuren. Dit is een experiment dat zal resulteren in voortschrijdend inzicht. Daarom wilde ik dit momentum niet aan me voorbij laten gaan als bioscoopuitbater. We kunnen er allemaal grote lessen uit trekken.’

Paradox

‘Een film van bijna vier uur thuis bekijken, daar zou ik de focus niet voor hebben’, zegt Olivier Van den Broeck van The Searchers, het bedrijf dat de bioscooprelease van ‘The Irishman’ in België en Nederland verzorgt. Bioscopen hebben volgens hem een onwaarschijnlijke troef in handen. In tijden waarin we entertainment grootscheeps individueel op onze eigen schermen consumeren, kan cinema een tegenbeweging vormen: het bioscoopscherm als collectieve rite.

‘The Irishman’ schuift twee kaderverhalen in elkaar. Het eerste toont hoe Sheeran in een bejaardentehuis vanuit zijn rolstoel zijn leven vertelt aan de enige die alles mag weten: hijzelf, en dus ook de kijker. Het tweede is een lange flashback naar een autorit die Sheeran, Bufalino en hun vrouwen maken om een trouwfeest bij te wonen, een uitstap die Sheerans leven een cruciale wending zal geven.

Van den Broeck vindt het dus merkwaardig dat grote zalen ‘The Irishman’ weigeren. ‘Iedereen wil natuurlijk zijn eigen model verdedigen. Toch is het paradoxaal dat een deel van de bioscopen de bezoeker verplicht een van de sterkste films van het jaar thuis te zien. Mensen zullen altijd films gaan bekijken in de cinema, vanwege de beleving, het sociale aspect, de beeldkwaliteit en de concentratie op de film. Los van de beschikbaarheid op andere media. Is het onrealistisch te denken dat Netflix meer rivaliseert met pakweg de game ‘Fortnite’ dan met cinema? En dat de bioscoop meer met een concert, de opera of een restaurantbezoek concurreert, dan met Netflix?’

Woonkamer of cinema, het is ook een dilemma waarmee Netflix moet worstelen. En niet alleen omdat het de bioscoop nodig heeft in zijn hang naar Oscaraandacht. Ondanks zijn 160 miljoen abonnees is het streamingbedrijf nog altijd verlieslatend, omdat het als een waanzinnige blijft investeren in series en films. ‘Extra abonnees aantrekken zal niet volstaan om nieuwe rivalen als Apple+ en Disney +, met hun bredere inkomstenmodel, te bekampen’, zegt Vandeputte. ‘Netflix zal de bioscoopopbrengsten uit ‘The Irishman’ goed kunnen gebruiken.’

‘The Irishman’ speelt vanaf 13 november in de bioscoopzalen en vanaf 27 november op Netflix.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect