Confrontatie met een Belgisch meesterwerk

©BELGA

De jonge Brusselse cineaste Chantal Akerman verraste 45 jaar geleden de wereld met haar eerste langspeelfilm. ‘Jeanne Dielman - 23, quai du Commerce - 1080 Bruxelles’. Het uitdagende maar onvergetelijke portret van een huisvrouw is nu ook te zien op de streamingsites.

Instantklassiekers zijn zeldzaam. Ware meesterwerken worden doorgaans pas later erkend, als de wereld begrepen heeft hoe vooruitstrevend en belangrijk die kunst was. Chantal Akerman kan erover meepraten.

Op haar 25ste mocht ze haar eerste langspeelfilm ‘Jeanne Dielman - 23, quai du Commerce - 1080 Bruxelles’ voorstellen op het festival van Cannes, in de nevensectie La Quinzaine des Réalisateurs. De hele vertoning hoorde Akerman, die achter in de zaal zat, zetels opklappen omdat mensen voortijdig wegliepen. Een complete verrassing kan het niet geweest zijn, want de jonge cineaste had een film gemaakt die op meer dan één manier het geduld van de kijker op de proef stelde.

Dagelijkse routine

‘Jeanne Dielman’ kan je in een enkele zin samenvatten. Een alleenstaande huisvrouw met een tienerzoon (theatermaker Jan Decorte in zijn piepjonge jaren) verdient de kost door haar lichaam te verkopen. Akerman smeert die summiere plot niet alleen uit over meer dan drie uur, ze gaat ook het smeuïgste gedeelte - de seks - uit de weg. Wat overblijft, is de dagelijkse routine van het hoofdpersonage, en die krijgen we tot in de kleinste details te zien. Jeanne staat op, zet koffie, poetst schoenen, doet boodschappen, paneert lappen vlees, doet de afwas, en ga zo maar door.

Ware meesterwerken worden doorgaans pas later erkend, als de wereld begrepen heeft hoe vooruitstrevend en belangrijk die kunst was. Chantal Akerman kan erover meepraten.

Akerman observeert die bezigheden met een vaste camera, als een vlieg op het behang van een banaal Brussels appartement. Maar hoe langer je ernaar kijkt, hoe meer gewicht de details krijgen en hoe meer je in het innerlijke leven van die stilzwijgende en introverte vrouw opgezogen wordt. Midden in de film zit een keerpunt, een moment dat de routine ontspoort, maar Akerman legt nooit uit waar die knak precies vandaan komt. Het enige wat je weet, is dat Jeanne niet langer dezelfde is en dat ook nooit meer zal worden.

Je leidt het allemaal af uit de subtiele verschillen in de taferelen die je al eerder hebt gezien: een knoop in Jeannes kamerjas, de krampachtigheid waarmee ze aardappelen schilt, een vork die op de grond valt. Doodgewone voorwerpen en situaties lijken plots even wurgend als in een thriller, een bewijs van Akermans aangeboren meesterschap.

Wat? De eerste langspeelfilm (uit 1975) van de Belgische cineaste Chantal Akerman. Een intimistisch drama over een Brusselse huisvrouw die haar brood verdient door haar lichaam te verkopen.
Waarom de moeite? Akerman laat de sensationele kanten van het verhaal resoluut links liggen en concentreert zich volledig op de dagelijkse routine. De lang uitgesponnen handelingen lijken banaal, maar ze zeggen alles over het hoofdpersonage. ‘Jeanne Dielman’ geldt als een invloedrijk meesterwerk.
Waar? Op cinemabijjethuis.be, nl.universcine.be en uncut.be

Alle opklappende bioscoopzetels ten spijt duurde het niet lang voor de filmwereld ‘Jeanne Dielman’ erkende als grote cinema. Het lijstje met regisseurs die toegeven dat ze de film in het hart dragen, is indrukwekkend. Van Gus Van Sant tot Todd Haynes en van Michael Haneke tot de gebroeders Dardenne, allemaal geven ze toe dat Akerman hen zwaar beïnvloed heeft.

Joodse traditie

Het verhaal achter ‘Jeanne Dielman’ is ook niet mis. Akermans grote inspiratiebron, niet alleen voor deze film maar haar hele carrière, was haar moeder Nelly. De vrouw vluchtte vlak voor de Tweede Wereldoorlog samen met haar Joodse ouders vanuit Polen naar België om aan de nazi’s te ontsnappen, maar het gezin belandde uiteindelijk toch in Auschwitz. Nelly overleefde als enige het concentratiekamp en zou daar nooit meer over praten.

Het gewicht dat ze met zich meedroeg, liet een blijvende indruk op Akerman. Dat zie je aan de manier waarop Jeanne door deze film stapt en zich vastklampt aan de routine (elke week hetzelfde menu) om haar gedachten stil te krijgen. Elke handeling heeft iets ritueels, wat nauw verbonden is met de traditionele Joodse levenswijze. Het is ook geen toeval dat de familienaam van het hoofdpersonage Joods klinkt.

Akerman was een uitgesproken vrouwelijke filmmaker. Ze zette in haar eerste film meteen de toon door voor 80 procent een beroep te doen op vrouwelijke medewerkers, ongezien in die tijd. Ook dat weerspiegelt haar hechte relatie met haar moeder. Nelly stierf in 2014 op de gezegende leeftijd van 86 jaar. Chantal besloot een paar maanden later dat het leven zonder haar grote gezellin geen zin had. Ze was 65. Haar laatste film, ‘No Home Movie’, ging over haar moeder en speelde zich voor het grootste deel in een keuken af.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud