'Werk ohne Autor': De kunstenaar als puinruimer

©Walt Disney

Als ware kunst het resultaat van lijden is, dan is de Duitse schilder Gerhard Richter een van de grootste artiesten van deze tijd. In het prachtige drama ‘Werk ohne Autor’ legt de regisseur Florian Henckel von Donnersmarck aan de hand van Richters leven de link tussen kunst en de Duitse naoorlogse geschiedenis.

Werk zonder auteur. Zo bestempelden de critici in de jaren 70 het oeuvre van de Duitse schilder Gerhard Richter (86). De reden was dat diens schilderijen op het eerste gezicht geen persoonlijke invalshoek hadden, geen expressie waren van diepgewortelde gedachten. Richter schilderde vervaagde kopieën van foto’s, fraaie landschappen en abstracte explosies van kleuren.

De trailer van 'Werk ohne Autor'.

Achter die technisch vaardige, maar schijnbaar oppervlakkige werken school een tragisch leven. Richters vader pleegde zelfmoord, zijn moeder werd verkracht door Russische soldaten, veel klasgenoten kwamen om het leven tijdens het luchtbombardement op Dresden in 1945, hij verloor twee ooms aan het oostfront en als kind kende hij schrijnende armoede. Al die ervaringen zitten in zijn werk verweven, stelt de Duitse regisseur Florian Henckel von Donnersmarck (45), die zich door de kunstenaar heeft laten inspireren voor zijn nieuwe film ‘Werk ohne Autor’.

‘Richter zei ooit dat zijn schilderijen meer weten dan hijzelf’, legde Donnersmarck in september vorig jaar uit op de Mostra van Venetië, waar hij de film in competitie aan de wereld voorstelde. ‘Als schilder kan hij ideeën en gevoelens uitdrukken die hij op een bewust niveau misschien nooit begrepen heeft. Kurt, het fictieve hoofdpersonage in mijn film, beseft dat. Daarom zegt hij dat de schilderijen niet over hem of zijn leven gaan. Hij rekent erop dat de toeschouwer verfijnd genoeg is om de kracht van die kunstwerken aan te voelen.’

De kunstenaars hebben ons geholpen onze identiteit terug te vinden door aan de slag te gaan met het oorlogspuin.
Florian Henckel von Donnersmarck
regisseur

Het was vooral één specifiek trauma dat de verbeelding van de regisseur aan het werk zette, en het is verbonden met een van Richters beroemdste schilderijen. Toen de kunstenaar het in 1965 afwerkte, gaf hij het de banale titel ‘Mutter und Kind’. Pas later bleek dat de foto uit 1932 die aan basis lag een afbeelding was van Richter zelf, in de armen van zijn toen 14-jarige tante Marianne. Vandaag heet het werk ‘Tante Marianne’.

Omdat de jonge vrouw aan schizofrenie leed, werd ze op haar 21ste in het kader van een eugenetisch naziprogramma gesteriliseerd en later ook omgebracht. Maar daar hield het verhaal niet op. ‘Een onderzoeksjournalist van ‘Der Tagesspiegel’ ontdekte dat de nazidokter die verantwoordelijk was voor het sterilisatieprogramma na de oorlog een gevierde gynaecoloog werd’, vertelt Donnersmarck. ‘Hij had een dochter die ook Marianne heette. En de ironie wil dat Richter een relatie begon met haar, zonder te weten welk gruwelijk geheim zijn schoonvader verborg.’

Psychologisch experiment

Dat onwaarschijnlijke toeval is een van de bouwblokken voor ‘Werk ohne Autor’, maar de film is allesbehalve een trouwe afspiegeling van Richters leven. Donnersmarck houdt niet biografieën. Te veel toeval, te veel slordigheden. Hij wil verhalen vertellen die dramatisch kloppen, en fictie kan dat veel beter. Alleen al om die reden houdt ‘Werk ohne Autor’ je drie uur moeiteloos in de ban. Het is alsof je naar een meeslepende miniserie kijkt, een boeiende mix van romantisch drama en dreigende thriller.

Kort

> ‘Werk ohne Autor’ is de nieuwe film van Florian Henckel von Donnersmarck, bekend van ‘Das Leben der Anderen’.

> Het historische drama is gebaseerd op het leven van de Duitse kunstschilder Gerhard Richter.

> De plot volgt een jonge schilder die zijn eigen artistieke stem zoekt, met de vele trauma’s uit zijn leven als voedingsbodem.

> Donnersmarck voegt er een intrigerend thrillerelement aan toe en werpt tegelijk een verhelderende blik op 30 jaar Duitse geschiedenis.

> ‘Werk ohne Autor’ is genomineerd voor de Oscar voor beste niet-Engelstalige film.

Donnersmarck voegt er bovendien nog een verrijkende laag aan toe. Het hele verhaal van Richter, zijn geliefde en zijn schoonvader is ook nog eens een perfecte metafoor voor Duitsland in de jaren 40, 50 en 60. ‘Die periode uit de geschiedenis van mijn land is een van de meest fascinerende psychologische experimenten van de 20ste eeuw’, zegt Donnersmarck. ‘Duitsland was compleet verwoest en vernederd. Niet iedereen had zich tijdens de oorlog onmenselijk gedragen, maar nu moesten de slachtoffers en de moordenaars de handen in elkaar slaan om alles weer op te bouwen. Net zoals in de film woonden de beulen en de onschuldigen onder hetzelfde dak.’

De link naar de kunst is snel gelegd, vindt de cineast, en hij verwijst daarvoor naar de zogenaamde ‘Trümmerfrauen’, de ‘puinvrouwen’ die na de oorlog het heft in handen namen terwijl veel mannen nog gevangenzaten. ‘In mijn ogen waren de kunstenaars ook een soort ‘puinmensen’, en zeker de grote namen van de Düsseldorfschool waar Richter toe behoorde’, meent Donnersmarck. ‘Ze hebben ons geholpen onze identiteit terug te vinden door aan de slag te gaan met het puin van de oorlog. In die extreme tijd was dat van levensbelang.’

‘Werk ohne Autor’ speelt vanaf deze week in de bioscoopzalen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content