Joaquin ‘the Joker’ Phoenix: de grootste acteur van zijn generatie?

©stephan vanfleteren

Joaquin Phoenix (44) is zowat de laatste acteur die je in een film over een stripfiguur verwacht. Maar ‘Joker’, die in Venetië de Gouden Leeuw won, is een rauw karakterportret dat weinig uitstaans heeft met ‘The Avengers’ of zelfs ‘Batman’. ‘Ik zoek naar de angst die me dwingt dieper te graven.’

De Joker stapt een openbaar toilet binnen, zweterig en opgemaakt als een clown. Hij heeft net iets onherstelbaars aangericht, en hij weet niet wat hij moet doen. Zijn uitgemergelde lijf is verkrampt en zijn haar hangt klam over zijn hoofd. Plots maakt een onverklaarbare drang zich van hem meester en begint hij te dansen, eerst voorzichtig en vervolgens met steeds meer overtuiging en sierlijkheid. Het is een van de vele memorabele scènes uit de nieuwe film ‘Joker’, en ze is volledig geïmproviseerd.

Die spontane ingeving roept de vraag op of we Joaquin Phoenix de grootste acteur van zijn generatie mogen noemen. Hij stelt in elk geval alles in het werk om de platgetreden paden te vermijden. Hij leeft voor zijn vak en houdt ervan om bij elke film een sprong in het diepe te wagen. Telkens wanneer hij op het scherm verschijnt, zuigt hij je blik naar zich toe.

Phoenix is op zijn 44ste meer dan ooit een kameleon, een homp klei die zich gewillig laat kneden door de regisseur die erin slaagt zijn vertrouwen te winnen. ‘Genre of budget interesseren me niet als ik een project kies’, zegt hij in een interview met The New York Times. ‘Wat telt, is of de filmmaker een unieke visie heeft, een eigen stem en het talent om die film te maken.’

Geen wonder dat cineasten hem op handen dragen. James Gray, met wie Phoenix al vier keer samenwerkte (onder meer voor ‘Two Lovers’ en ‘The Immigrant’), noemt hem een van de meest integere en minst oppervlakkige mensen die hij ooit ontmoet heeft. Hij plaatst Phoenix op hetzelfde niveau als Marlon Brando, Al Pacino en Robert De Niro. Garth Davis, die de acteur vorig jaar de rol van Jezus Christus gaf in ‘Mary Magdalene’, vergelijkt hem met een wild dier, ‘rauw, ongekunsteld, razend intelligent en bijna compleet instinctief’. Lynne Ramsay en Todd Phillips, de regisseurs van respectievelijk ‘You Were Never Really Here’ en ‘Joker’, zeggen allebei dat ze hun script geschreven hebben met een foto van Joaquin Phoenix voor hun neus.

Spelplezier

Omdat Phoenix op instinct speelt en op zoek gaat naar regisseurs die bereid zijn hem daarin te volgen, heeft hij de voorbije jaren een unieke loopbaan uitgetekend. Terwijl veel van zijn getalenteerde generatiegenoten zich vroeg of laat laten verleiden tot een grote studioproductie rijgt Phoenix kleinere en minder voorgekauwde projecten aan elkaar. Het laatste wat hij wil, is het gevoel krijgen dat hij moet gaan werken, zegt hij. Hij ontdekte het genot van acteren toen hij samen met zijn oudere broer River - die een grote carrière tegemoetging maar in 1993 bezweek aan een overdosis - voor de camera stond. Dat onverdunde spelplezier wil hij blijven najagen.

Om die reden alleen al springt ‘Joker’ op het eerste gezicht uit de band. Hoe je het ook draait of keert, het is een productie van DC, naast Marvel de andere grote Amerikaanse comicsgigant. En de giechelende hoofdfiguur is de meest notoire stripschurk uit de geschiedenis, een personage dat in het verleden al opmerkelijk tot leven werd gewekt door Jack Nicholson en Heath Ledger.

Pikdonker

Deze Joker slaat echter een heel andere toonaard aan dan zijn voorgangers en de concurrentie. Als DC zijn voet naast die van Marvel wil zetten, redeneerde regisseur Todd Phillips, dan moet het iets doen wat Marvel niet kan of wil. En dus is ‘Joker’ een pikdonkere karakterschets die met beide voeten in de realiteit staat. De realiteit van de late jaren 70 weliswaar, want Phillips liet zich inspireren door venijnige klassiekers als ‘Taxi Driver’, ‘King of Comedy’ en ‘Network’.

Phoenix’ personage, Arthur Fleck, is een eenzaat van middelbare leeftijd die een schamele flat deelt met zijn zieke moeder. Hij verdient zijn brood als clown, maar koestert de ambitie ooit door te breken als stand-upcomedian. Die droom komt moeilijk van de grond, ook al omdat hij aan een psychologische stoornis lijdt die zijn zelfvertrouwen ondermijnt: hij barst soms in oncontroleerbare schaterlachbuien uit. Door medicatie en gesprekken met een psycholoog houdt hij zich min of meer overeind, tot het stadsbestuur beslist te snoeien in de sociale ondersteuning. En dan is het hek van de dam.

‘Joker’ is een oplawaai van een film, niet het minst door Phoenix’ ongrijpbare en doorgedreven fysieke hoofdvertolking. Hij tekent er eigenhandig voor dat de vermoeide clichés van het superheldengenre ver weg blijven en dat je van begin tot eind met ademloze fascinatie blijft toekijken.

Phoenix en Phillips houden Fleck bovendien raadselachtig genoeg, bijvoorbeeld door zijn aandoening niet te benoemen. ‘We wilden het niet gemakkelijk maken voor de kijker’, zegt Phoenix in een interview met het filmmagazine Total Film. ‘Soms zal je je met Arthur verbonden voelen en soms zal je hem aanmoedigen. Maar het is ook de bedoeling dat je hem soms afstotelijk vindt.’ Phoenix was vooral geïnteresseerd in ‘het licht dat Arthur uitstraalt. Deze film gaat niet alleen over zijn kwelling, maar ook over zijn zoektocht naar geluk, naar verbondenheid, naar warmte en liefde.’

Simpele strategie

‘Joker’ is het zoveelste voorbeeld van de pure lef waarmee Joaquin Phoenix door zijn carrière stapt. Aan talent en inlevingsvermogen heeft hij nooit een gebrek gehad, maar je kan die drang naar grensverleggende personages toch terugbrengen naar één specifieke film. In 2010 had zijn toenmalige schoonbroer Casey Affleck een idee voor een lollig filmpje: Phoenix zou aan een journalist vertellen dat hij van plan was een punt te zetten achter zijn carrière en zich voortaan aan rapmuziek te wijden. Wat ze niet hadden verwacht, was dat die grap in een mum van tijd door heel het internet overgenomen zou worden als nieuws. Casey en Phoenix besloten de lippen op elkaar te houden en de situatie te verwerken in een parodiërende documentaire over een filmster, genaamd Joaquin Phoenix, die compleet onderuitgaat. ‘I’m Still Here’ staat nu te boek als een vlijmscherpe dissectie van de sterrencultuur, maar negen jaar geleden dacht iedereen dat Phoenix echt het noorden kwijt was.

De film was een keerpunt voor hem, en misschien meer bewust dan hij toen dacht. ‘Ik heb altijd geprobeerd weg te blijven van het conventionele pad’, vertelt hij aan The Telegraph. ‘Maar die film heb ik gemaakt om mijn carrière resoluut in een andere richting te sturen.’

De strategie - als dat woord überhaupt van toepassing is bij Phoenix - die hij sindsdien hanteert, is simpel: hij leidt een rustig leven in de Hollywood Hills met zijn verloofde Rooney Mara, en hij blijft ver uit het vizier van de pers. Als hij een script in handen krijgt dat zijn nieuwsgierigheid prikkelt, overweegt hij eraan mee te werken. Doorgaans gaat het om de projecten die hem bang maken, zegt hij. ‘Je hebt motiverende angst en je hebt verlammende angst. Ik zoek naar de angst die me dwingt dieper te graven en harder te werken. Die houdt me aan de slag.’

‘Joker’ speelt vanaf woensdag in de bioscoopzalen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie