Pelé, het leven en lijden van een voetbalmythe

Pelé werd drie keer wereldkampioen met Brazilië. ©AFP

Pelé (80) werd niet alleen de eerste voetbalmiljonair. Hij speelde ook een hoofdrol tijdens de geboorte van Brazilië als modern land, leert een Netflix-documentaire over de voetballegende.

Voetballers zijn soms volkshelden. Dat geldt zowel voor Pelé als Maradona. Allebei afkomstig uit achtergestelde buurten, allebei tilden ze met hun uitzonderlijke talenten een vergeten club naar ongekende triomfen, en allebei schonken ze hun land een (of meer) wereldtitels. Toch verbleken de prestaties van het Argentijnse genie naast de status die zijn Braziliaanse voorganger verwierf.

Dat heeft voor een deel te maken met hun persoonlijkheden. De recent overleden Diego Armando Maradona was een eeuwige rebel, Edson Arantes do Nascimento een eenvoudige en bescheiden jongen. Maar het heeft ook alles te maken met het moment waarop ze hun glorietijd beleefden, legt de nieuwe Netflix-documentaire ‘Pelé’ uit.

Arme jongens in de favela zagen zichzelf in Pelé. Hij was het meest inspirerende beeld dat we ooit hadden van een arme zwarte jongen.
Benedita da Silva
Ex-minister van Buitenlandse Zaken

‘Pelé kwam op tijdens de geboorte van Brazilië als modern land', vat de voormalige Braziliaanse president Fernando Cardoso het samen. ‘En hij speelde geen bijrol. Hij was de hoofdacteur.’ Toen Pelé in 1956 op zijn 15de in het eerste elftal van Santos FC debuteerde (en meteen scoorde), stond Brazilië zo goed als nergens. Het land ging gebukt onder wat de nationale dichter Nelson Rodrigues een ‘complexo do vira-lata’ - een ‘straathondcomplex’ - noemde, een collectief gevoel van minderwaardigheid. Rodrigues bedacht het begrip niet toevallig nadat Brazilië in eigen land een traumatiserende nederlaag had geleden tegen Uruguay in de finale van het WK van 1950, maar de frustratie ging verder dan sport. Pelé maakte eigenhandig komaf met het complex en zette Brazilië op de wereldkaart.

De trailer van 'Pelé'.

De Britse documentairemakers David Tryhorn en Ben Nicholas trekken in hun film de parallel tussen de opkomst van Pelé als voetbalicoon en de evolutie van de Braziliaanse maatschappij. Ze verzamelen getuigenissen van vroegere ploegmakkers en van allerlei politieke en intellectuele tijdgenoten. Zo heeft de voormalige minister van Buitenlandse Zaken Benedita da Silva het over de ‘Pelé-koorts’ die ontstak nadat hij op zijn 17de Brazilië mee aan een eerste wereldtitel had geholpen. ‘Arme jongens in de favela zagen zichzelf in Pelé,’ zegt ze. ‘Hij was het meest inspirerende beeld dat we ooit hadden van een arme zwarte jongen.’

Pelé

Wat?

Een documentaire die een grondige blik blik werpt op de carrière en het belang van de Braziliaanse voetballer Pelé, als uniek talent en als veelbesproken culturele ambassadeur van Brazilië.

Waarom de moeite?

De film werkt niet alleen als (vaak) spectaculair sportdocument, maar vooral ook als weergave van de snelle opmars en de dramatische wendingen van de Braziliaanse samenleving in de jaren 60. En van de onwaarschijnlijke druk die Pelé zijn hele loopbaan lang moest torsen.

Waar te zien?

‘Pelé’ is nu beschikbaar op Netflix.

Hij was bovendien de allereerste wereldwijde sportvedette, met dank aan de popularisering van het medium televisie en de ontwikkeling van de luchtvaart. Door in de vier windstreken voor alles en nog wat publiciteit te maken werd hij de eerste voetbalmiljonair. Met zijn natuurlijke charme en zijn extreme toegankelijkheid - hij weigerde nauwelijks een interview - kon hij iedereen voor zich winnen.

Martelingen

Die eeuwig positieve houding had echter ook beperkingen en gevolgen, bleek toen Braziliaanse militairen in 1964 een staatsgreep pleegden en een moorddadige dictatuur vestigden. Veel mensen hoopten dat de immens populaire en invloedrijke Pelé zijn gewicht in de schaal zou werpen, maar hij hield zich op de vlakte. ‘Hij was een Oom Tom', stelt zijn vroegere ploeggenoot Caju ronduit. ‘Hij was de onderdanige zwarte man die alles aanvaardt en nooit tegenspreekt.’

Pelé zit er op zijn 80ste duidelijk nog erg mee verveeld. ‘We toerden de wereld rond met Santos’, antwoordt hij als de regisseurs hem vragen of hij weet had van de martelingen die plaatsvonden. ‘We hoorden geruchten, maar kenden de waarheid niet.’ Een bevriende journalist wijst op een essentieel verschil met Muhammad Ali, die wel voor zijn politieke mening uitkwam: ‘Ali liep geen risico om mishandeld of gemarteld te worden. Dat wist Pelé niet zo zeker. Een dictatuur is een dictatuur.’

Pelés eeuwig positieve houding had ook beperkingen, bleek toen Braziliaanse militairen in 1964 een moorddadige dictatuur vestigden.

De conclusie die ‘Pelé’ finaal bereikt, verzoent de man met de mythe. De momenten op het voetbalveld zijn ronduit magisch. Ook al was voetbal op dat moment een heel ander spelletje dan vandaag, je snapt perfect waarom iedereen hem op handen droeg. Maar je begrijpt evengoed waar zijn fouten en gebreken vandaan kwamen. Een voetbalwedstrijd wordt nog steeds soms omschreven als een kwestie van leven of dood. Voor Pelé en voor zijn land was dat ook echt zo.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud