Arme stedelingen als dichters, maskers, krijgers en dansers

New York, 1980. Een kind kruipt weg achter een groene wagen, en lijkt een menselijke spin te worden. De fotografe Helen Levitt had een levenslange fascinatie voor opvallende lichaamshoudingen. ©Collection privée.

De Amerikaanse fotografe Helen Levitt is een van de sterren op het jaarlijkse fotografiefestival in het Zuid-Franse Arles. In de expo ‘Observing New York’s Streets’ combineert ze surrealisme met sociale bevlogenheid.

De in 2009 overleden fotografe Helen Levitt was erg geïnspireerd door het werk van de Fransman Henri Cartier-Bresson, een van de oprichters van het fotoagentschap Magnum. Cartier-Bresson was de fotograaf van ‘het decisieve moment’: het juiste moment waarop een gebeurtenis en een interessante compositie van vormen samenvallen. Levitt streefde dat ook na, maar deinsde er in tegenstelling tot de Franse meester niet voor terug foto’s bij te snijden. Een andere belangrijke connectie is die met de Amerikaan Walker Evans, die op vraag van de overheid de sociale gevolgen van de Grote Depressie op magistrale wijze in beeld bracht.

New York, 1940. Helen Levitt toont het theatrale spel van kinderen in de arme buurten van de stad. ©Albertina, Wenen.

Ook Levitt bracht arme Amerikanen in beeld. De arme wijken van New York waren haar werkgebied, met een korte tussenstop in Mexico-Stad. Toch zou het verkeerd zijn haar werk als klassieke sociaal-politieke fotoreportages te beschouwen. Ze stelt de arme New Yorkers niet voor als slachtoffers. Levitt deed in de Big Apple niet aan politieke fotografie, maar was geïnspireerd door het surrealisme. Ze keek naar de wereld als naar een theater, waar mensen de rol spelen die hen door de maatschappij is toebedeeld.

Af en toe vallen de spelers evenwel uit hun rol of kiezen ze voor heel nieuwe gedragingen. Dat zijn momenten waarop de mens echt toont wie hij is. Het zijn die beelden die surrealisten, maar dus ook Levitt, interesseerden.

New York, 1940. Kinderen met maskers, een van de favoriete onderwerpen van Helen Levitt. ©L'Albertina, Vienne. Prêt permanent de Austrian Ludwig Foundation for Art and Science.

Soldaatje spelen

Spelende kinderen waren een belangrijk thema in het werk van Levitt, juist omdat kinderen in hun spel ontsnappen aan de gevestigde maatschappelijke normen. En waar waren er op straat kinderen te vinden in het New York van de jaren 30 en 40? In de arme buurten, waar kroostrijke gezinnen leefden op een kleine oppervlakte zonder airconditioning en televisie. Er waren ook een pak minder auto’s dan vandaag.

Levitt toont in zwart-witfoto’s hoe kinderen maskers dragen op de avond van Halloween of hoe ze soldaatje spelen, allicht beïnvloed door de uitvoerige berichtgeving over de Tweede Wereldoorlog. Ze toont niet alleen het plezier dat de kinderen hebben in het spel, maar ook driften zoals wreedheid en gewelddadigheid. Die inhoudelijke diepte combineerde Levitt met intrigerende vormentaal waarbij bijvoorbeeld de vorm van een hand dialogeert met de vorm van een bloem en een grimas.

Beeld van de tentoonstelling 'Observing New York's streets' over Helen Levitt. Op de grote foto, gemaakt door Walker Evans, is Helen Levitt te zien in de metro van New York. ©AFP

Niet alleen kinderen, ook volwassenen lappen soms de traditionele lichaamstaal die de maatschappij voorschrijft aan hun laars. Ze bukken zich op een rare manier, of houden armen en handen op een vreemd gekunstelde manier naast het lichaam. Levitt volgde haar stadsgenoten tot in de metro, waar ze in het geniep beelden maakte. Later deed ze dat op een openlijke manier. Het resultaat is niet minder interessant. Bij de metrobeelden hangt een groot werk dat niet van haar is, maar van haar vriend Walker Evans, die de jonge Levitt in de metro toont.

Een apart hoofdstuk in de tentoonstelling in Arles is de stomme film, die een grote inspiratie was voor de fotografe. In dat oude medium compenseren de acteurs de afwezigheid van dialogen door overdreven, theatrale bewegingen. Levitt fotografeerde op straat mensen die de groteske bewegingen van de filmacteurs lijken over te nemen.

Levitt was aan het einde van de jaren 40 helemaal in de ban van de film. In 1948 maakte ze ‘In the Street’, volgens kenners een mijlpaal voor de Amerikaanse avant-gardefilm in de 20ste eeuw. De film van een kwartiertje maakt deel uit van de expo en toont ook de essentie van Levitts fotografie.

Voor de film werkte ze samen met de schilder Janice Loeb en de auteur James Agee. De film start met de woorden: ‘De straten van de arme wijken van de grote steden zijn boven alles een theater en een slagveld.’ De tekst legt uit dat op die straten elke mens, ongemerkt, ‘een dichter, masker, krijger, danser’ is.

De film blijft een verbluffend meesterwerkje. Opnieuw spelen kinderen de hoofdrol. Ze bekampen elkaar in een flitsende choreografie met sokken, gevuld met krijt. Of is het de straat die de hoofdrol speelt? Levitt toont in de film en in haar foto’s hoe de armere New Yorkers zich hun stadsomgeving, hoe miserabel soms ook, toeëigenen.

A film by Hellen Levitt: 'In The Street'

Tegenwoordig is er van kinderen op straat nog maar weinig te merken in New York City, zo merkte Levitt op het einde van haar lange loopbaan op. Dat weerhield haar er niet van iconische kleurenfoto’s te maken. Als we naar een kind staren dat op een vreemde manier wegkruipt achter een felgroene auto, waardoor het op een grote spin lijkt, blijkt dat de mens ook in het laatste deel van de 20ste eeuw zijn sociaal opgelegd rollenspel ver overstijgt.

De tentoonstelling in de Espace Van Gogh loopt nog tot 22 september in het Franse Arles.

Rencontres de la Photographie

Het fotofestival van Arles loopt tot 22 september. Het wil voor de fotografie zijn wat Cannes voor de film is. De app Les Rencontres d’Arles geeft een overzicht en praktische gegevens van de tal rijke tentoonstellingen.

Naast de tentoonstelling over Helen Levitt is er, eveneens in de Espace Van Gogh, een overzicht van het historisch werk van de ‘volgende generatie’ van vrouwelijke fotografen met werk van Eve Arnold, Abigail Heyman en Susan Meiselas.

Er is ook heel wat nieuw werk te bekijken, zoals de monumentale tentoonstelling Datazone van de Franse fotograaf Philippe Chancel, die de (negatieve) gevolgen van de globalisering zichtbaar maakt. Bij de geschiedkundige tentoonstellingen is die over het Belgische avant-gardeblad Variétés de moeite waard. Tenslotte loopt in Arles nog tot 25 augustus een virtualrealityfestival.

De Rencontres zijn ook in andere steden actief.Zo stelt de Belgische Magnum-fotograaf Harry Gruyaert tentoon in Toulon.

 

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect