De rondreis door Amerika die de fotografie veranderde

©© Robert Frank; courtesy Pace/MacGill Gallery, New York. Collection Maison Européenne de la Photographie, Paris

Er bestaat een fotografie voor en een na Robert Frank. Dat is de reden waarom zijn indrukwekkend beeldverslag van een rondreis door de Verenigde Staten ruim zestig jaar later nog altijd getoond wordt, dit keer in het fotomuseum van Charleroi.

De foto’s van Robert Frank in het Musée de la Photographie komen stuk voor stuk uit het fotoboek ‘Les Américains’. Dat verscheen in 1958 bij de Franse uitgeverij Delpire. Pas een jaar later werd het ook in het Engels uitgegeven, nadat de grote Amerikaanse fotobladen de reeks eerst geweigerd hadden. Het boek, dat beschouwd wordt als een van de sleutelwerken van de documentaire fotografie, werd met een zekere onverschilligheid en argwaan onthaald in het land dat het in beeld bracht.

Dat had zijn redenen, die niets te maken hadden met de kwaliteit van de foto’s. Frank beschikte over de bijzondere gave verder te kijken dan het subject en het tijdperk dat hij in beeld bracht. De Zwitsers-Amerikaanse fotograaf, die binnenkort 94 wordt en een teruggetrokken bestaan leidt in zijn geboortestad Zürich, kon een detail transformeren tot universele poëzie. Die blik zou generaties fotografen inspireren, ook nu nog.

Frank toonde fragmenten van het leven, maar vaak zat het hele leven in één fragment vervat. Het onderwerp zelf stond op het tweede plan. De kijker werd aangemoedigd erdoorheen te kijken. Zo’n visuele pars pro toto was nieuw voor een fotografie die, zoals we bij die andere straatfotograaf Walker Evans gezien hadden, tot dan strikt per thema afgebakend werd.

©Robert Frank

De intuïtieve manier van werken van Frank ontregelde die eendimensionale blik. Met een beurs van de Guggenheim Foundation vertrok hij in april 1955 met vrouw en kinderen zo goed als onvoorbereid aan een rondreis door de Verenigde Staten. Hij zou wel zien wat tijdens hun route op hen afkwam. In die zin sluit zijn werk aan bij de aspiraties van de beatgeneration. Dat Jack Kerouac, de auteur van de legendarische roman ‘On the Road’, het voorwoord van de Engelse druk ‘The Americans’ schreef, was geen toeval. Hij was een geestesverwant. Samen doorprikten ze de Amerikaanse droom.

On the road

In het midden van de exporuimte in Charleroi geeft een landkaart de tussenstops van Frank aan. In juni 1956 had hij 30 staten doorkruist en 27.000 beelden gemaakt. Daarvan haalden er 83 de publicatie.

On the road zag de fotograaf vooral veel symbolen. Van religie en van patriottisme - kruisen en Amerikaanse vlaggen alom. Maar ook van het jonge consumentisme en een nieuwe soort vrijetijdsbeleving die stilaan ingang vonden. Een pooltafel in het afgelegen Butte, Montana, een drive-inbioscoop in Detroit. Brommers, auto’s en een eindeloze streep asfalt op weg naar de horizon stonden voor vrijheid. Een toog vol reclame voor frisdrank voor iedereen. Of toch niet?

We bevinden ons in de VS van senator en communistenjager Joe McCarthy. Het land was rijker door de oorlogseconomie, maar de welvaart en de geroemde American way of life was niet voor iedereen weggelegd. Armoede en segregatie heersten. Alleen drongen die in een wereld zonder internet en sociale media niet tot in elke huiskamer door. Dat Frank dat verborgen Amerika toonde, nam niet iedereen hem in dank af.

Na het zien van de foto’s weet je uiteindelijk niet wat het treurigste is, een jukebox of een doodskist.
Jack Kerouac
Schrijver

De fotograaf documenteerde hoe de verschillende gemeenschappen apart leefden. Hij toonde ook de trots van de zwarte bevolking, die fier in maatpak haar doden ten grave droeg en zich met het weinige dat ze had door crisis na crisis sloeg en zich ondanks alles wist te amuseren. ‘Na het zien van die foto’s weet je uiteindelijk niet wat het treurigst is: een doodskist of een jukebox’, was het veelzeggende commentaar van Kerouac.

De beelden van Frank worden in Charleroi aangevuld met enkele foto’s uit de museumcollectie die in het verlengde van zijn blik liggen. Onder andere van de Franse reisfotograaf Bernard Plossu, die in de voetsporen van Frank zou treden, maar ook van de Vlaming Stephan Vanfleteren.

‘Vanfleterens foto’s zijn, net als die van Frank, vaak concentraties van indicatoren en elementen die een groter geheel weerspiegelen’, zegt museumdirecteur Xavier Canonne. ‘Met één foto kan hij een stad, zoals Charleroi, of een hele regio, zoals Vlaanderen of België, weergeven. Ook zijn foto’s hoeven niet narratief te zijn om een verhaal te vertellen. Ik vergelijk het werk van Frank en dat van hen die hij inspireerde soms met een haiku, dat kleine Japanse miniatuurgedicht. Enkele woorden en je hebt een situatie. Dat is de erfenis van Frank.’

In het After Frank-gedeelte valt het beeld van een jonge vrouw die in een nachtclub in Charleroi aan het dansen is op. ‘Vanfleteren toont ze niet alleen omdat ze mooi is, maar omdat hij tussen tristesse, hard leven en ruïnes - het imago van Charleroi in Vlaanderen - ook veel vreugde detecteerde. Frank toonde ook de schoonheid achter de existentiële leegte, lichtheid in de duisternis, en de menselijke kracht om er het beste van te maken. Misschien is dat naast het doorprikken van de Amerikaanse mythe zijn grootste verdienste.’

Robert Frank, ‘Les Américains’ uit de Collection de la Maison Européenne de la Photographie, Paris. Nog tot 20 januari 2019 in het Musée de la Photographie in Charleroi.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n