Het instinct van een topfotograaf zonder plan

Los Angeles, California, 1982. Als een tovenaar brengt Harry Gruyaerts verschillende elementen in één foto samen. ©Harry Gruyaert / Magnum photos

De Belgische Magnum-fotograaf Harry Gruyaert is een meester in het spel van licht en kleur, die altijd op het juiste moment weet af te drukken. ‘Een mysterie’, zegt hij. Te zien op een grote expo in Antwerpen.

Harry Gruyaert is altijd een man zonder plan geweest. Ook op zijn 76ste - hij kan hij het fotograferen niet laten - hoeft hij daarbij niet in vooraf geconcipieerde reeksen te werken, zoals veel van zijn jongere collega’s. Alleen achteraf kan je enige orde construeren in de kleurenfoto’s die hij over de hele wereld maakte. Dat illustreert ook de nieuwe expo in zijn geboortestad.

Foto’s van stranden, ooit gebundeld in het boek ‘Rivages’, vormen in het Fotomuseum een enigmatisch aperitief. Een specifieke strandentrip heeft Gruyaert nooit gemaakt, maar de combinatie van oever, zee en lucht in één beeld, waarop menselijke aanwezigheid steevast van ondergeschikt belang is, moet hem aangesproken hebben.

Weinig mensen kunnen nog echt zien. Ze lezen vaak alleen de uitleg bij een werk in plaats van te kijken.
Harry Gruyaert
Fotograaf

‘Fotograferen is voor mij niet cerebraal’, zegt hij. ‘Het gaat om de persoonlijke, haast dierlijke relatie die je aangaat met wat je ziet. Die kan je niet vooraf plannen. Weinig mensen kunnen nog echt zien. Ze lezen vaak alleen de uitleg bij een werk, in plaats van ernaar te kijken. Voor mij draait het altijd om het contact dat je als kijker kan krijgen met de maker. Als ik naar Henri Matisse kijk, dan ben ik bij Matisse. Ik wil de innerlijke nood van de kunstenaar voelen.’

De expo in Antwerpen is veelzijdiger dan de grote retrospectieve drie jaar geleden in het Maison Européenne de la Photographie in Parijs, de stad waar Gruyaert als jonge twintiger heen verhuisde. Het gebouw en de scenografie lenen zich beter om de innerlijke nood van de fotograaf in al zijn verscheidenheid tot hun recht te laten komen.

Centraal staan zuilen waarop iconische Gruyaert-foto’s op groot formaat zijn afgebeeld. Of ze genomen zijn in Boom, Brussel, Moskou, Marokko of India doet er niet toe, ze zijn steevast gecomponeerd met een rijkgeschakeerd spel van licht en kleuren. Een bonte compositie met Vlaamse huismoeders in voorschoot, hun kroost, kinderwagens en ballonnen is genomen nadat een processie is gepasseerd. Ze schetst een vergane tijd, maar laat de dingen vooral op een mysterieuze manier samenkomen, een talent dat Gruyaert tijdens zijn carrière subtiel heeft aangescherpt.

‘Waarom gebeurt zoiets altijd op het moment dat jij passeert?’ hoorde hij weleens. ‘Maar iemand anders komt toch andere dingen tegen?’ was de repliek. ‘Soms moet je wel een beetje wachten. Dat lukte niet altijd, want ik ben nerveus en werk vlug. Beter dan een soort aantrekkingskracht kan ik het hele proces niet omschrijven. Het blijft een mysterie.’Toch zijn er enkele constanten in Gruyaerts’ werk. ‘Wat achter de schermen gebeurt, is visueel vaak interessanter dan wat op de voorgrond gebeurt’, meent hij.

Daarnaast hebben enkele iconen en stromingen hem op het juiste spoor gezet. In het Fotomuseum wordt een video hernomen uit 2009 waarin Gruyaert bewegende beelden van zijn grote held, de Italiaanse regisseur Michelangelo Antonioni, vermengt met eigen werk.

‘Misschien is mijn interesse in stranden wel terug te brengen tot de Vlaamse en Hollandse meesters die veelvuldig de kust hebben geschilderd.’ Gruyaert noemt Ensor, en de gechargeerde hemels van Jacob van Ruisdael. Nog prominenter is de invloed van de popart. ‘Die bracht de wereld kleur en liet ons op een andere, meer humoristische manier kijken naar het banale.’

Kleur geven aan de dagelijkse realiteit op een moment dat weinig anderen er oog voor hadden en er nog geen beeldinflatie was, is misschien de grootste verdienste van Gruyaert. Op sommige foto’s die hij maakte in het postcommunistische Rusland en op een road trip tussen Los Angeles en Las Vegas, hier gebundeld onder de noemer ‘East West’, doemen dan weer echo’s van de Amerikaanse realist Edward Hopper op.

‘Harry Gruyaert - Retrospectieve’, loopt tot 10 juni in het Fotomuseum in Antwerpen.

Gesponsorde inhoud

Partner content