De kunstveiling van de eeuw

Henri Matisse, 'Odalisque couchée aux magnolias' (1923). ©Henri Matisse

De nalatenschap van de steenrijke bankier en olie-erfgenaam David Rockefeller gaat onder de hamer. De magische grens van 1 miljard dollar is in zicht.

Een miljardair was de Amerikaanse rapper Jay-Z nog niet toen hij in 1995 zijn platenlabel Roc-a-Fella oprichtte. Maar met de naam liet hij weinig aan de verbeelding over: ooit zouden hij en zijn kompanen zo rijk worden als de selfmade miljardair en olietycoon John D. Rockefeller, op het toppunt van zijn succes de rijkste man ooit. Geen enkele andere familienaam spreekt zo tot de verbeelding. Bij ons ben je ‘zo rijk als de zee diep is’, in Amerika ‘rich like Rockefeller’.

David Rockefeller sr. (1925-2017) - hier een luisteraar van president John F. Kennedy - was het laatste overlevende kleinkind van John D. Rockefeller. ©Rockefeller Archive Center

Het overlijden van David Rockefeller sr., de oudste miljardair ter wereld en het laatste overlevende kleinkind van stamvader John D. Rockefeller, in maart vorig jaar markeerde het einde van een steenrijke dynastie. Als de veiling van zijn kunst- en antiekcollectie bij Christie’s begin mei de geschatte 1 miljard dollar of meer opbrengt, schrijft David sr. geschiedenis. Het zou de duurste veiling ooit zijn en het vorige record, 484 miljoen dollar voor de nalatenschap van modeontwerper Yves Saint Laurent en zijn partner Pierre Bergé in 2009, verpulveren.

‘Ik heb sindsdien geen enkele veiling van die grootteorde gezien’, zegt Jonathan Rendell, vicevoorzitter van Christie’s Americas en al 30 jaar aan de slag bij het veilinghuis. ‘Toen mijn buren me, net zoals in 2009, in de lift vroegen hoe ze in hemelsnaam tickets konden bemachtigen voor de tentoonstelling met de topwerken uit de veiling, wist ik hoe laat het was.’

14 veilingen, 5.000 objecten

De veiling van Yves Saint Laurent en Bergé duurde drie dagen. De Rockefeller-veiling is een extravaganza van ruim vijf dagen, verdeeld over 14 veilingen van meer dan 5.000 objecten, waaronder kunstwerken, porselein, meubels, lampen, Egyptische beelden, Afrikaanse maskers en zelfs een verzameling houten eenden. De veilingen vinden zowel online als in het Rockefeller Center plaats.

Sinds de veiling van de nalatenschap van Yves Saint Laurent heb ik niks meer van die grootteorde gezien.
Jonathan Rendell
Vicevoorzitter Christie’s Americas

De opbrengsten gaan niet naar zijn nazaten, maar naar een dozijn goede doelen die Rockefeller in zijn testament heeft laten vastleggen, waaronder Harvard University, the Museum of Modern Art en de Amerikaanse denktank Council on Foreign Relations.

De verkoop gaat nu al over de tongen als de veiling van de eeuw. De vuurdoop vindt plaats op 8 mei. Dan gaan tijdens een avondveiling de artistieke kroonjuwelen onder de hamer: een pak impressionistische, postimpressionistische en moderne schilderijen. Alles wordt in goede banen geleid door veilingmeester Jussi Pylkkänen, de Finse voorzitter van Christie’s die eind vorig jaar ook het record van 450 miljoen dollar voor Leonardo da Vinci’s ‘Salvator Mundi’ mocht afkloppen.

Groene kool en mopshondjes

Toen Christie’s in 2013 aankondigde de verkoop van de Rockefeller-nalatenschap voor zijn rekening te zullen nemen, wist het huis nog niet dat de kunstmarkt zichzelf in de volgende vijf jaar zou blijven overtreffen. En toen het in maart 2017, na de dood van David Rockefeller sr., de datum voor deze veiling prikte, had Christie’s er geen idee van dat de geschatte 500 miljoen dollar voor deze complete nalatenschap wel erg weinig was, in vergelijking met de 450 miljoen voor ‘Salvator Mundi’. Nu gaan experts ervan uit dat een handvol toploten dat plafond al zal doorbreken.

Topstukken uit de Rockefeller-collectie

Pablo Picasso, Fillette à la corbeille fleurie (1905) - geschat op 100 miljoen dollar

De schrijfster-kunstverzamelaar Gertrude Stein en haar broer Leo kochten het portret van een naakt meisje in 1905, het jaar waarin de toen 23- jarige Picasso  het schilderde. De Rocke fellers kochten het eind  jaren 60 van de nabestaanden van Gertrude Steins levenspartner voor 7 miljoen in huidige dollars.

Henri Matisse, Odalisque couchée aux magnolias (1923) - geschat op 70 miljoen dollar

De Rockefellers hielden wel van wat naakt in huis. David Rockefeller en zijn vrouw Peggy kochten dit liggend naakt van Matisse in 1958 en installeerden het in hun bibliotheek, recht tegenover Picasso’s Fillette à la Corbeille Fleuri. Het veilinghuis verwacht dat het doek het record voor de kunstenaar verbreekt. Het is decennia geleden dat een Matisse van dit kaliber op de veilingmarkt kwam.

Claude Monet, Nymphéas en fleur (1914-1917) - geschat op 50 miljoen dollar

Als de directeur van het Museum of Modern Art zegt dat er een slag te slaan valt, dan luister je. Op advies van Alfred Barr brachten de Rockefellers tijdens een trip naar Parijs een bezoekje aan kunsthandelaar Katia Granoff, die een pak schilderijen van de legendarische impressionist Claude Monet had verkregen via diens zoon. Ze kochten dit werk ter plekke.

Diego Rivera, The Rivals (1931)- geschat op 5 à 7 miljoen dollar

Dat de beroemde Mexicaanse muralist Diego Rivera een communist was, kon de Rockefellers niet deren. In 1932 maakte hij zelfs een muurschildering in het Rockefeller Center. Het fresco werd een paar jaar later afgebeiteld. Wat wél overblijft van de Rockefeller-Rivera band is het schilderij dat Rivera maakte voor Abby Aldrich Rockefeller tijdens een bootreis naar New York in 1931.

Marly Rouge, Sèvres-porseleinset (1807-1808) - geschat op 150.000 à 250.000 dollar

Dat dit porseleinen servies voor Napoléon Bonaparte werd gemaakt, wist Abby Aldrich Rockefeller niet toen ze het 75 jaar geleden kocht. Evenmin wisten David en Peggy Rockefeller dat de Franse keizer het servies had meegenomen naar zijn ballingschapeiland Elba. ‘Het koppel hield gewoon ontzettend van porselein’, zegt Rockefeller-intimus Peter Johnson. ‘Ze aten er zelfs ontbijt op.’

Pablo Picasso’s ‘Fillette à la corbeille fleurie’ (1905) neemt met een geschatte prijs van 100 miljoen dollar al een grote brok voor zijn rekening. Dat is trouwens een conservatieve raming: een gelijkaardig werk bracht 14 jaar geleden 104 miljoen dollar op. De kans is groot dat een ander topwerk, ‘Waterlelies’ van Claude Monet, de geschatte 50 miljoen overtreft.

Zelfs werken die slechts op een fractie daarvan worden geschat, zoals Paul Gauguins ‘La vague’ (12 miljoen dollar), zijn van museumkwaliteit. En dan zijn er ook nog een pak ‘minder dure’ werken van Pissarro, Gauguin, Signac, Seurat, Sisley, Kandinsky, Gris, Morandi, Miro, Hopper, O’Keeffe, Calder, Van Dongen, Klee, Moore... Enfin, een duizelingwekkende veilingcatalogus. Je zou bijna vergeten dat er ook antiek tussenzit, en zelfs wat kitsch, zoals een terrine in de vorm van een groene kool (15.000 à 20.000 dollar) of twee 19de-eeuwse aardewerken mopshondjes (3.000 à 5.000 dollar).

‘Orde scheppen in die gigantische collectie was een titanenwerk’, zegt Rendell. Experts moesten niet enkel Picasso’s waarderen, maar ook inschatten hoeveel een gouden Rockefeller Center-biljettenklem waard zou kunnen zijn. Het antwoord: zo’n 1.000 dollar.

Christie’s werkte vijf jaar aan het catalogiseren en evalueren van de collectie. In 2013 kreeg het veilinghuis te horen dat zij - en niet rivaal Sotheby’s - de verkoop in goede banen mochten leiden. Daar was voor geknokt. Volgens The Wall Street Journal werd David jr., zoon van D.R. en nu pater familias, uitgebreid het hof gemaakt, onder meer door geld te doneren aan de non-profitorganisatie voor zeebescherming waarvan hij directeur is.

Wat de Rockefellers uiteindelijk over de streep trok, was het feit dat Christie’s hun beloofde dat de veiling een bepaald minimumbedrag zou overtreffen. Volgens The Wall Street Journal garandeerde Christie’s een indrukwekkende 650 miljoen dollar. Raakt Christie’s niet aan dat bedrag, dan moet het de rest bijpassen, al dan niet met de hulp van externe partijen.

Dat is een risico, zeker als je in acht neemt dat het veilinghuis geen indrukwekkende winsten maakt op een veiling als deze. De organisatie ervan is peperduur, gezien de garanties, de enorme marketinginspanningen en een rondreizende wereldtentoonstelling. Maar in de veilingmarkt, die vaak op perceptie surft, is imagowinst goud waard.

Nouveaux riches

‘Live Like Rockefeller’: met die slogan probeert Christie’s nouveaux riches te verleiden een stukje van de anciens riches uit een voorbij tijdperk te kopen. Dat tijdperk was de Gilded Age, de periode aan het eind van de 19de eeuw, toen industriële tycoons gigantische fortuinen verdienden.

De selfmade oliemiljardair John D. Rockefeller (1839-1937) was op het toppunt van zijn succes de rijkste man ooit. ©Bettmann Archive

John D. Rockefeller belichaamde dat tijdperk als geen ander. Met Standard Oil werd hij een van ’s werelds eerste miljardairs. Op het toppunt van zijn rijkdom bestond zijn imperium uit spoorwegen, banken en 90 procent van de Amerikaanse olieraffinaderijen, wat van hem de rijkste mens in de moderne geschiedenis maakt.

David sr. was de jongste zoon van John D. Rockefeller jr. en zijn vrouw, Abby Aldrich. Zij richtte in 1929 mee het Museum of Modern Art in New York op. David was toen veertien. Hij leefde een luxeleventje. Samen met zijn broer rollerskatete hij naar school via Fifth Avenue. De limousine reed achter hen aan, voor het geval dat ze moe werden.

In Frankrijk mochten hij en zijn broer Winthrop zelfs over de loden daken van het kasteel van Versailles klimmen - de familie financierde de renovatie. David Rockefeller groeide op in het grootste privéhuis van New York, volgestouwd met de middeleeuwse tapijten, oosterse keramiek en oude meesters die zijn vader verzamelde, en de moderne kunst die zijn moeder kocht.

Keverpassie

Maar zijn leven was ook getekend door een tragische eenzaamheid: huizen en dienstbodes in overvloed, maar weinig mensen om mee te spelen. Rond zijn tiende begon hij met het verzamelen van kevers en postzegels. In zijn biografie schrijft hij dat die bezigheid ‘misschien niet echt cultureel’ was, maar toch zijn latere verzameldrang had beïnvloed.

‘Hij bleef tot zijn dood door kevers gepassioneerd’, zegt historicus Peter Johnson, die al decennia voor de familie werkt. ‘Hij had vaak een flesje alcohol op zak om kevers in het wild te kunnen vangen en wisselde zelfs exemplaren uit met een Japanse prins. Entomologie, de studie van insecten, was het enige vak waarvoor hij aan Harvard 90 procent haalde. In andere omstandigheden had hij misschien een doctoraat in de entomologie behaald.’

Orde scheppen in de gigantische Rockefeller-collectie was een titanenwerk. Het catalogiseren en evalueren nam vijf jaar in beslag.
Jonathan Rendell
Vicevoorzitter Christie’s Americas

Het draaide anders uit: hij werd doctor in de economie en ging Chase Manhattan Bank, toen de tweede grootste bank in de VS, leiden. Dankzij zijn functie, naam en fortuin werd hij overal ter wereld als een staatshoofd ontvangen. Zowel in de nationale als in de wereldpolitiek had hij wat in de pap te brokken. ‘President van de Verenigde Staten worden zou voor David Rockefeller sr. neerkomen op een demotie’, werd gegrapt in de jaren 70.

Pas na de oorlog kochten David en zijn vrouw Peggy wat 18de-eeuwse portretten. ‘Waarvan twee met mannen in felrode jassen’, schrijft Rockefeller in zijn biografie. ‘We vonden ze wel aangenaam. Ze vulden de witte vlakken aan onze muren.’

Niet veel later, nadat David sr. de plaats van zijn moeder in het bestuur van het MoMA had ingenomen, kwamen toenmalig MoMA-directeur Alfred Barr en diens vrouw Marga op de lunch bij de Rockefellers. Die laatste schrok van de abominabele kwaliteit van de kunstcollectie, de zoon van een MoMA-oprichter onwaardig. Laatdunkend vroeg ze: ‘Hoe kunnen jullie verdragen omringd te zijn door zoveel mannetjes in rode jassen?’

De uitspraak miste haar effect niet. Algauw kochten David en Peggy, onder invloed van Barr en bevriende kunstdealers, ‘betere’ kunst: een bloemenschilderij van Pierre Bonnard, een stilleven van Matisse, een naakt van Renoir.

Oude vilten hoed

In 1968 sloegen de Rockefellers hun grootste slag. De nabestaanden van Alice B. Toklas, de levenspartner van de legendarische schrijfster-kunstverzamelaar Gertrude Stein, wilden hun 47 schilderijen van Pablo Picasso en Juan Gris enkel als een geheel verkopen.

‘Rockefeller vormde een syndicaat met vijf andere mannen, onder wie zijn broer Nelson, om de werken samen te kopen’, aldus familiehistoricus Peter Johnson. ‘Ze gooiden hun namen in een oude vilten hoed om te bepalen wie eerst mocht kiezen. David mocht de spits afbijten en koos het meest gewilde werk uit Picasso’s roze periode.’ In totaal legden ze toen de hand op acht Picasso’s en twee werken van Gris voor 2,1 miljoen dollar.

Jean Baptiste Camille Corot, 'Venise, vue du Quai des Esclavons' (1845). ©Jean Baptiste Camille Corot

‘David Rockefeller moest eigenlijk niet naar geld kijken’, zegt Johnson. ‘Maar als de prijs voor een werk laag was, vond hij het nog aantrekkelijker.’ Hij hield ook van onderhandelen. ‘Als iemand 4 miljoen vroeg, ging hij voor 2 miljoen. Of dan zei hij: ‘In plaats van geld, wat dacht je van die Corot?’ Ik heb hem dat enkele malen zien doen aan de telefoon in zijn bureau. Hij genoot daar echt van.’

Of hij nu marchandeerde of niet, de Rockefellers kochten hun kunst tegen relatief lage prijzen. Ze waren rijk, natuurlijk. Maar weinig mensen konden zich de werken veroorloven die zij in hun traphal ophingen. Maar ze verzamelden kunst op een moment dat de kunstmarkt een heel ander beestje was dan vandaag.

Dat begon Rockefeller pas rond de jongste eeuwwisseling te beseffen. Ergens in 2000, tijdens de jaarlijkse evaluatie van de verzekeringswaarde van de collectie, drong het tot hem door: ‘Mijn god, hoe véél is dit waard?’ Zijn passie was een van zijn waardevolste activa geworden.

In 2007 verkocht hij ‘White Center’ van Mark Rothko via het veilinghuis Sotheby’s. Hij had het 47 jaar eerder gekocht voor minder dan 10.000 dollar. Het werd afgehamerd op 72,8 miljoen dollar, toen een veilingrecord voor een naoorlogs werk.

Maar de verkoop van de Rothko maakte ook iets anders duidelijk: vermogenswinstbelasting is geen lachertje. Toch niet als je, zoals Rockefeller, het liefst zo veel mogelijk geld doneert aan goede doelen. Na de Rothko werd het plan opgevat om de kunst pas na zijn dood en in zijn geheel te verkopen, en de opbrengst aan goede doelen te schenken.

Nochtans had hij tijdens zijn leven al 1,4 miljard dollar geschonken aan goede doelen of non-profitorganisaties. Bij zijn overlijden werd het fortuin van David Rockefeller sr. geschat op 3,3 miljard dollar. Als deze veiling de beoogde 1 miljard haalt, betekent dat dat hij het merendeel van zijn fortuin weggaf. Rockefeller was dan ook een van de eerste ondertekenaars van Giving Pledge, het initiatief van Warren Buffett en Bill en Melinda Gates dat ’s werelds rijksten ervan probeert te overtuigen minstens de helft van hun fortuin weg te schenken.

Zakgeld

Filantropie is een Rockefeller-traditie. Pater familias John D. Rockefeller was een protestantse geheelonthouder die een tiende van zijn eerste salaris (1,50 dollar per week) én zijn eerste miljoen schonk aan de kerk. De meer dan 250 nakomelingen zetten die traditie vandaag voort. Met een belangrijk verschil: ze leven een stuk ingetogener dan de Rockefellers van weleer. In 150 jaar tijd is veel veranderd. Met olie willen de Rockefellers zelfs niets meer te maken hebben: ze kondigden in 2016 aan niet langer in fossiele brandstoffen te investeren.

Anno 2018 is er nog steeds een enorme kloof tussen arm en rijk. Maar het zijn niet langer de oliebaronnen en de grote industriëlen die steenrijk worden, maar de tech-bazen en de socialemediabonzen.

‘Ik wou dat sommigen van die gasten uit Silicon Valley meer zoals David Rockefeller waren, dat ze meer investeerden in het algemeen welzijn’, zegt Johnson. ‘David was een groot voorstander van het idee dat bedrijven ook goede burgers moesten zijn. Ik denk niet dat de nieuwe generatie, behalve dan misschien Bill Gates, eenzelfde maatschappelijk engagement uitdraagt. David Rockefeller was de laatste miljardair van een generatie die erg begaan was met de toekomst van onze maatschappij en de wereld. Zijn dood markeerde écht het einde van een tijdperk.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content