Advertentie

Expo | Een overdaad aan schoonheid

‘Lilas’ (1901) van Mikhail Vroube. ©Courtesy Galerie nationale Tretiakov, Moscou

De broers Mikhail en Ivan Morozov legden begin 20ste eeuw in Moskou een imposante kunstverzameling aan met werk van Matisse, Cézanne, Van Gogh, Renoir en een reeks minder bekende Russische topkunstenaars. De Fondation Louis Vuitton brengt hun collectie naar Parijs.

Een tentoonstelling kan weleens te veel schoonheid bijeenbrengen. Bij welk schilderij blijf je het langste staan? Naar welk werk ga je een tweede of derde keer kijken: het portretje van Édouard Manet, de bergen van Paul Cézanne, de exotische vrouwen van Paul Gauguin, de landschappen van de Rus Mikhail Vroebel, of de exuberante muzieksalon waarvoor Maurice Denis een schilderijenensemble creëerde?

Wij stonden bij ons bezoek aan ‘La collection Morozov. Icônes de l’art moderne’ drie keer voor ‘La ronde des prisonniers’, dat Vincent van Gogh twee maanden voor zijn dood in 1890 schilderde. Het stelt gevangenen voor tijdens hun dagelijkse wandeling op de koer. Toen hij het doek maakte, zat Van Gogh opgesloten in de psychiatrische inrichting Saint-Paul de Mausole in Saint-Rémy. Hij baseerde zich op een tekening van de Franse schilder Gustave Doré die Van Goghs broer Theo had opgestuurd. Het doet pijn om naar het schilderij te kijken.

Ivan Morozov hield nauwgezet zijn aankoopbonnetjes bij. Met reden. Hij eiste van de verkopers dat hij elk schilderij binnen het jaar mocht terugsturen als het hem niet beviel.
Anne Baldassari
Curator van ‘La collection Morozov, icônes de l’art moderne’

Ivan Morozov kocht het werk in 1909 voor 37.000 Franse franc, wat best een pittig bedrag was. De andere Van Goghs in de collectie waren een stuk goedkoper. ‘Dat weten we omdat Ivan Morozov nauwgezet zijn aankoopbonnetjes bijhield. Hij deed dat met reden. Hij eiste van de verkopers dat hij elk schilderij binnen het jaar mocht terugsturen als het hem niet beviel’, zegt curator Anne Baldassari.

Vijf jaar geleden maakte Baldassari voor de Fondation Louis Vuitton in Parijs een gelijkaardige expo rond de collectie van die andere Russische megaverzamelaar Sergei Shchukin. Hij was een generatie ouder dan de Morozovs, maar ze visten wel in dezelfde vijver: de toenmalige hedendaagse, vooral Franse schilderkunst. Matisse, Cézanne, Monet, Renoir en Bonnard waren toen vooral vernieuwers die tegen de stroom in voeren. Nu noemen we ze iconen uit de kunstgeschiedenis.

Baldassari moet even nadenken als we haar vragen hoeveel de 200 kunstwerken op de expo opgeteld waard zouden zijn. ‘Misschien wel 2 miljard euro of zo.’ Het is een gok, want uiteindelijk weet je het pas na een verkoop.

‘La ronde des prisonniers’ (1890) van Vincent van Gogh. ©Courtesy Musee d'Etat des Beaux-Arts Pouchkine, Moscou

Toen de Morozovs begonnen te verzamelen, kostten de kunstwerken een habbekrats. Maar ze hadden peperduur mogen zijn, want de broers waren erg rijk. In amper vier generaties bouwde hun familie een textielimperium uit met vertakkingen tot in China en de Verenigde Staten. Dat is opmerkelijk, omdat de overgrootvader van Ivan en Mikhail een lijfeigene van graaf Nikolai Ryumin was. Hij kon zich vrijkopen met de bruidsschat van 5 roebel die hij van de familie van zijn echtgenote kreeg.

Hij begon een piepklein bedrijfje dat zijde en linnen fabriceerde. Toen hij katoen begon te importeren, boomde zijn business en opende hij in groot-Moskou de ene textielfabriek na de andere. Zijn achterkleinkinderen Mikhail (1870-1903) en Ivan (1871-1921) werden verondersteld de zaken voort te zetten.

Maar Mikhail had daar weinig zin in. Hij wilde wetenschapper worden, wat niet lukte. Ook een carrière als journalist en schilder leidde nergens toe. Uiteindelijk werd hij voltijds kunstverzamelaar. Geld was toch geen probleem. Bij Ivan liep het anders. Hij studeerde chemie in Zürich en slaagde erin als industrieel het familiefortuin te verdrievoudigen.

‘L’histoire de psyché’ (1908) van Maurice Denis. ©© The State Hermitage Museum, 2021

Strikt in de leer

De broers waren bevlogen en moderne Russen die het land uit de middeleeuwen wilden halen. Contacten leggen met Europa zagen ze daarvoor als een uitgelezen middel. De kunst was het geprefereerde glijmiddel, een filosofie die ze deelden met hun collega Shchukin.

Je zou denken dat de verzamelaars elkaar vliegen probeerden af te vangen, zoals François Pinault, de eigenaar van de nieuwe Parijse kunsttempel Bourse de Commerce, en Bernard Arnault, de eigenaar van Louis Vuitton.

Maar volgens Baldassari is niets minder waar. ‘De Morozovs en Shchukin hadden veel gemeen. Ze deelden de afkomst van een lijfeigene. Ze waren geen aristocraten. Ze deelden ook het geloof. Ze waren aanhangers van de ‘oude school’ van de Russisch-orthodoxe kerk. Die strekking was erg strikt in de leer en streefde het goede na. De Morozovs stonden daar pal achter. Ze waren rijk maar ook sociaal bevlogen.’

‘Le fumeur de pipe’ (1891-92) van Paul Cézanne. ©© The State Hermitage Museum, 2021

Als tieners kregen de broers interesse in hedendaagse Russische kunst. Ze kenden veel kunstenaars en begonnen hun werken te verzamelen. Daarin verschilt de Morozov-expo met die van Shchukin. ‘Die verzamelde aanvankelijk ook Russen, maar hij verkocht ze om fondsen vrij te maken voor de Fransen. Daarom konden we ze niet tonen’, zegt Baldassari.

Mikhail en Ivan konden het zich veroorloven geregeld naar Frankrijk te reizen. Ze hadden al snel door dat daar de artistieke vooruitgang zat. Mikhail was aanvankelijk de ferventste verzamelaar. Hij begon ermee rond 1891, ter decoratie van een nieuw gekochte villa in Moskou. Hij kocht er aanvankelijk maar op los. Al snel vroeg hij advies aan zijn Russische schildersvrienden. Met sommigen van hen reisde hij naar Frankrijk, waar hij in de ban raakte van de Franse impressionisten.

In 1903 stierf Mikhail. Hij was amper 33. Zijn broer, die tot dan bescheiden kunst verzamelde, zette zijn werk voort. De kunstcollectie van de Morozovs groeide uit tot een van de beste van de toenmalige wereld. Ze was niet in een museum of galerie te bewonderen. De Morozovs hingen de schilderijen gewoon aan de muren van huizen. Grote, oude zwart-witfoto’s getuigen daarvan op de expo in Parijs.

Wat na de Russische revolutie?

De kunstcollectie van Mikhail en Ivan Morozov werd op 19 december 1918 per decreet genationaliseerd en samen met die van Sergei Shchukin ondergebracht in het museum van nieuwe westerse kunst. In de jaren daarna werden enkele werken verkocht. Onder Jozef Stalin werd steeds minder van de collecties aan het publiek getoond, omdat ze ideologisch niet pasten in het Russisch realisme in de kunst dat hij propageerde. Het museum werd in 1948 opgeheven. De kunstwerken werden verdeeld tussen de Hermitage in Sint-Petersburg en het Pushkin Museum in Moskou. Pas eind jaren vijftig werden ze mondjesmaat uit de depots gehaald en aan de muren gehangen.

De expo is thematisch opgebouwd, waarbij Russische kunst wordt vermengd met Franse. In een beweging krijg je bekende meesterwerken aangevuld met ontdekkingen. In de sectie ‘natuur’ is het natuurlijk genieten van Monet, Renoir en Pissarro. Maar dan stoot je op ‘Lilas’ uit 1901 van Vroebel. Je merkt de invloed van de Franse impressionisten. Tegelijk is het anders, bijna meer hedendaags.

De invloed van de Franse kunst op de Russische valt ook op in de Cézanne-zaal. ‘Le fumeur de pipe’ en een zelfportret van Cézanne hangen er. Ivan Morozov kocht ze in 1909. Hij nodigde veel Russische schilders uit om te komen kijken. Het zette de artiesten aan de oude schilderkunst achterwege laten en radicaal voor vernieuwing te kiezen. Het levert op de expo een reeks verbluffende Russische avant-gardistische portretten op.

De expo eindigt met wat Ivan het hoogtepunt van zijn verzameling noemde: de decoratie van zijn muzieksalon. Op verzoek creëerde de Franse kunstenaar Maurice Denis ‘The Story of Psyche’, een ensemble van elf schilderijen, zeven vazen en vier sculpturen van de beeldhouwer Aristide Maillol. Denis liet zich nadrukkelijk inspireren door de renaissanceschilder Raphael. Het ensemble is indrukwekkend, al is door de overdaad aan pastelkleuren de kitsch niet ver weg. Denis twijfelde zelf aan zijn creatie. Ivan niet. ‘De parel aan de kroon’, vond hij.

‘La collection Morozov. Icônes de l’art moderne’ loopt tot 22 februari in de Fondation Louis Vuitton in Parijs. Reserveren: fondationslouisvuitton.fr.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud