nieuwsanalyse

Het Lam Gods is weer menselijk

Het originele lam uit het 'Lam Gods'. ©© Lukasweb.be-Art in Flanders vzw, foto KIK-IRPA

De restaurateurs van het altaarveelluik ‘De aanbidding van het Lam Gods’ van Van Eyck hebben het centrale lam in zijn originele glorie hersteld. Het schaap heeft menselijke trekjes.

We kunnen het ons nauwelijks voorstellen, maar ergens in de 16de eeuw moet er in Gent, in een café misschien, een vergadering belegd zijn. Het kan niet anders. Wie er zeker aanwezig waren: de toen bekende en gerespecteerde schilders Lancelot Blondeel en Jan van Scorel. Allicht zaten enkele Gentse notabelen en katholieke voormannen ook rond de tafel.

De agenda van de vergadering telde slechts één punt: wat doen we met het lam van het ‘Lam Gods’ van de gebroeders Van Eyck? Dat altaarstuk was toen amper 100 jaar oud en hing in de Vijdkapel van de Sint-Baafskathedraal in Gent. Na enig gepalaver viel het verdict. De beide schilders kregen de opdracht het lam, de centrale figuur op het monumentale veelluik, te overschilderen. ‘Maak er maar een gewoon, naturel schaap van’, luidde de opdracht.

Zo geschiedde. 500 jaar lang hebben we naar het Lam Gods gekeken zonder dat we beseften dat Jan en Hubert Van Eyck het zo niet hadden bedoeld. Aan dat euvel is nu verholpen. De restaurateurs van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) hebben alle overschilderingen van het lam verwijderd en het origineel weer blootgelegd.

Frontaal

Het resultaat is vrij verbluffend. Jan Van Eyck stond bekend voor zijn perfecte picturale weergave van de natuur. Geen boom zo echt als bij Van Eyck. Maar voor het lam maakte hij een uitzondering.

Hij schilderde een schaap zoals het in werkelijkheid niet bestond. Dat zie je het best aan de ogen. Die staan frontaal, zoals bij de mens. Maar de ogen van schapen staan aan de zijkant, ook in de 15de eeuw. En kijk vooral naar de priemende blik van het schaap. Het lijkt wel Christus zelf die je vanop het schilderij aankijkt. Waarmee Van Eyck heel dicht bij de bijbelse betekenis van het Lam Gods komt: Jezus Christus die de menselijke zonden wegneemt.

Niet alleen de ogen vallen op. Het verschil in de vacht is ook groot. De dofheid is helemaal verdwenen en toont Van Eyck als een ongelooflijk verfijnde schilder. Dat zie je nog aan het bloed dat uit de wond in de kelk en op de grond druppelt. Zo echt nu.

Kunsthistorici weten al lang dat het ‘Lam Gods’ in de loop der tijden vaak is overschilderd. Tijdens de restauratie van de buitenpanelen (2012-2016) bleek de helft van de beschilderde oppervlakte niet meer origineel. Momenteel wordt in de tweede fase (2017-2019) de onderste rij van de binnenpanelen aangepakt, waaronder het centrale paneel met de ‘Aanbidding van het Mystieke Lam’, zoals het officieel heet. 45 procent van dat gedeelte is overschilderd. Gelukkig blijkt maar 3 procent van de originele verflaag verdwenen.

Vier oren

Het overschilderen begon dus al in de 16de eeuw. Honderden jaren is gedacht dat dat gebeurde om kleine foutjes en beschadigingen weg te werken. In 1951 werden bij een vorige restauratie de groene overschilderingen rond het lam weggehaald en kwamen de originele oren tevoorschijn. Sindsdien had het lam vier oren. Nu dus niet meer.

Het blootleggen van het originele lam is voor kunsthistorici voer voor onderzoek dat jaren in beslag zal nemen. De cruciale vraag is: waarom moest het originele lam verdwijnen? Koenraad Jonckheere, hoogleraar kunstwetenschappen aan de UGent, is ervan overtuigd dat de overschildering geen technische oplossing voor een schilderkundig probleem was. Dat zei hij gisteren op de voorstelling van het ‘nieuwe’ Lam Gods in het Museum voor Schone Kunsten in Gent, waar het schilderij wordt gerestaureerd.

De pracht van het Lam Gods werd eeuwenlang aan het menselijk oog onttrokken.

‘Ik vermoed dat de overschildering te maken heeft met de tijdsgeest in de 16de eeuw. Katholieken en protestanten stonden tegenover elkaar. Een van de grote tegenstellingen school in de predestinatie. Of anders gezegd: de vrije wil. Voor de protestanten bestond die helemaal niet, de katholieken zagen dat genuanceerder.'

'Het Lam Gods speelde in die discussie een grote symbolische rol. Wist het schaap dat het ging geofferd worden of niet? Daar draait het om. Onderzoek moet nu uitwijzen waarom Van Eyck het lam schilderde zoals hij dat heeft gedaan. En waarom het 100 jaar later is bijgewerkt.’

Geen kracht, geen verzet

In de 15de en 16de eeuw werd in ieder geval onder theologen fel gediscussieerd over de aard van het Lam Gods. Dat beïnvloedde ook de schilders. Van Eyck schilderde allicht een krachtig, gehumaniseerd schaap onder invloed van het Evangelie van Johannes.

Maar een eeuw later was de gehumaniseerde voorstelling van het Lam Gods niet meer in de mode. De schilders Blondeel en Van Scorel pasten het schaap aan en maakten er een neutraal en wat slap dier van. Het Lam Gods lijkt in ieder geval niet te weten welk onheil het te wachten staat en zit schijnbaar onbewogen zijn lot af te wachten. En als dusdanig is ook de vrije wil minder van tel. Geen kracht, geen verzet.

Chirurgische nauwgezetheid

Het schaap is niet het enige element dat na de restauratie weer zijn originele toetst kreeg. Bij het wegnemen van de overschilderingen - dat gebeurt met chirurgische scalpels onder een stereomicroscoop - vonden de wetenschappers van het KIK een luchtpartij met subtiele kleurschakeringen en streperige wolken. De tegenstelling met de grijsachtige bewolking die tot nu te zien was, is groot.

Het restauratie-atelier in het MSK. ©BELGAONTHESPOT

Nog zo’n openbaring zijn de gebouwen die aan de horizon opduiken. Er werden zelfs nieuwe ontdekt. Ook de gerestaureerde mantels zijn een openbaring. Voor de restauratie waren ze vrij egaal in het blauw of groen geschilderd. Na het verwijderen van de overschilderingen blijkt pas hoe ingenieus de Van Eycks de gewaden hebben geschilderd. De egale, effen beschildering is verdwenen. In de plaats komen gewaden met complexe plooien die opgebouwd zijn uit fijne lichtaccenten en diepe schaduwen. Het is een pracht die eeuwenlang aan het menselijk oog was onttrokken.

De restauratie van de ‘Aanbidding van het Lam Gods’ is live te volgen in het MSK in Gent.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content