‘De democratie heeft onze liefde nodig'

©Polaris

Met ‘Lege harten’ schreef de Duitse auteur Juli Zeh een satirische dystopie over het einde van de democratische staat. ‘Ik wil laten zien wat er zou kunnen gebeuren als we op dit pad verdergaan.’

Voor Juli Zeh staat het als een paal boven water: de roman is nog steeds de uitgelezen kunstvorm om onze samenleving met de scalpel te fileren. De literatuur is een vrijplaats waar we ongestoord kunnen denken, dromen en kritisch reflecteren.

‘Dat is het potentieel van de literatuur: ze kan volstrekt nieuwe perspectieven openen’, schrijft ze in een e-mail waarin ze haar nieuwe boek toelicht. ‘Het klinkt wellicht een beetje aanmatigend, maar ik zeg het toch: ik geloof dat literatuur in onze tijd niet steeds minder, maar steeds méér relevantie krijgt. In een wereld die door massamedia, kijkcijfers en fake news wordt beheerst, is de schrijver een van de laatste onafhankelijke stemmen.’

Het is onmogelijk om Juli Zeh nog uit de Duitse literatuur weg te denken. Met boeken als ‘Speeldrift’ (2004), ‘Nultijd’ (2012) en ‘Ons soort mensen’ (2016) verwierf ze een miljoenenpubliek, wereldwijd. De sleutel tot dit succes? Zeh weet hoe ze een ingenieuze, met vaart voorbij denderende plot moet componeren, en verweeft daarin urgente, maatschappijkritische inzichten.

Haar oeuvre laat zich lezen als een uitdijend gedachte-experiment rond onze hedendaagse mores. In ‘Speeldrift’ zoeken twee pubers uit wat er gebeurt wanneer iedere moraal vervaagt en de wetten van het spel tot in het extreme worden doorgetrokken. In ‘Ons soort mensen’ toont Zeh hoe de komst van een windmolenpark - en vooral de daaruit volgende financiële lasten en lusten - een kleine dorpsgemeenschap uit elkaar drijft.

Uitgesproken

Zeh is juriste van opleiding en koos volkenrecht als specialisatie. Bij onze oosterburen laat ze regelmatig een klinkende stem horen in het publieke debat en deinst ze niet terug voor een uitgesproken maatschappelijk engagement. In haar romans gaat ze omzichtiger te werk. Zeh houdt ervan de dingen geleidelijk aan te laten ontsporen. Ze maakt geen politieke statements, maar observeert hoe mensen in bepaalde situaties reageren en hoeveel rek er zit op begrippen als menselijkheid en gemeenschapszin. Ook ‘Lege harten’ is volgens die strategie geschreven.

‘Ja. Zo zijn jullie.’ De aanhef van het boek klinkt al meteen als een klets om de oren. Maar Zeh bedoelt het eerder als een speelse tik. Haar nieuwe roman is ‘een spiegel voor onze samenleving’, maar ook een provocatie. ‘Ik wil laten zien wat zou kunnen gebeuren als we op dit pad verdergaan. Natuurlijk overdrijf ik daarbij. Door een probleem uit te vergroten kan je het beter onderzoeken, zo werkt de roman.’

Zeh schreef een dystopie die zich in de nabije toekomst afspeelt, zo ongeveer rond het jaar 2025. Het zijn geen dodelijke virussen, ecologische rampen of losgeslagen technologieën die daar dreigen, maar cultureel verval en de afschaffing van de democratie.

‘Het verlies van het geloof in de democratie is een van de belangrijkste thema’s van onze tijd. In zekere zin is de postdemocratische era al aangebroken. Eenvoudigweg omdat we erin geloven dat de democratie op haar laatste benen loopt. Democratie heeft ons vertrouwen en zelfs onze liefde nodig om te kunnen bestaan.’

Bezorgde Burger

In het Duitsland van 2025 is Angela Merkel huilend de laan uitgestuurd en zwaait de rechtsgezinde BBB - de Bezorgde Burger Beweging - de plak. Door middel van een reeks efficiëntiepakketten wordt de democratie geleidelijk ontmanteld. Maar omdat er stabiliteit heerst en de welvaart stijgt, lijkt niemand zich daar echt zorgen om te maken. Mensen hebben de blik volledig naar binnen gekeerd. Iedere vorm van gemeenschapsgevoel lijkt vervluchtigd.

Ook het hoofdpersonage Britta leeft alleen voor zichzelf. ‘We zijn geobsedeerd door zelfoptimalisatie. Zijn we wel succesvol genoeg, kan het nog beter? Alles moet voortdurend sneller, groter, beter. Daarmee richten we grote schade aan, zowel voor onszelf als voor de maatschappij. Doordat we gefixeerd zijn op het eigen ik, verliezen we de ander uit het oog. We weten niet meer wat empathie is. Maar mensen hebben een gemeenschap nodig, we zijn niet gemaakt om alleen te zijn.’

Zeh schetst een toekomst waarin het zelfmoordcijfer exponentieel stijgt. De koele Britta staat aan het hoofd van De Brug, een ondergrondse psychotherapeutische praktijk voor zelfmoordpreventie. Potentiële zelfmoordenaars worden opgespoord en via een ‘confrontatiemethode’ van hun neigingen genezen. Degenen die ongeneesbaar blijken, worden doorgesluisd naar organisaties die hun een laatste doel kunnen geven.

Zelfmoordterrorist

Extremistische milieuactivisten, geradicaliseerde afscheidingsbewegingen of de schamele resten van IS: allemaal kunnen ze op tijd en stond wel een zelfmoordterrorist gebruiken. ‘De Brug heeft een eind gemaakt aan het terreuranarchisme. Er zijn vaste afspraken en gecontroleerde slachtofferaantallen. Een bedrijfsmodel waaraan de branche gewend is geraakt. De Brug zorgt voor de juiste dosis angstgevoelens die een samenleving nodig heeft.’

Klinkt dat te cynisch en te bitter naar uw smaak? Zeh waakt erover dat de sfeer nooit te grimmig wordt. Ze schrijft licht en speels en vervlecht humor in haar onheilstijdingen. ‘Het is allerminst mijn bedoeling angst voor de toekomst aan te wakkeren. Ik wil mijn lezers vooral laten nadenken over het heden. Humor is daarbij van groot belang. Als we lachen, leven we in het nu. Daarom heb ik deze roman opgevat als een satire. De lach staat ons toe onszelf telkens opnieuw terug te vinden.’

Zeh leeft zich uit in de toekomstfantasieën die ze tot in de kleinste details beschrijft, maar durft daarbij de plot al eens uit het oog te verliezen. Soms betrap je haar erop dat het verhaal maar een excuus is om een aantal hete hangijzers aan te kaarten. Sommige personages lijken vooral uitvergrotingen van bepaalde levenshoudingen. Zoals daar zijn: de nostalgische hippievriendin, de in zijn jas wonende milieuactivist, enzovoort. Het maakt de lectuur net iets stroever dan we van Zeh gewend zijn. Desalniettemin blijft dit een sterk staaltje van duister toekomstdenken. Zwartkijkerij van de bovenste plank.

Juli Zeh - Lege harten - Ambo Anthos - 294 blz. - 21,99 euro

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect