De eenzame kruistocht van een astrologe

Olga Tokarczuk schreef met 'Jaag je ploeg over de botten van de doden' een liefdevol portret van een excentrieke vrouw. ©AFP

In de aanstekelijke roman 'Jaag je ploeg over de botten van de doden' houdt de Poolse schrijfster Olga Tokarczuk de conservatieve Poolse goegemeente een spiegel voor. Met in de hoofdrol een excentrieke astrologe.

‘Winterse ochtenden zijn als van staal, ze hebben een metaalachtige smaak en scherpe randen’, merkt Janina Duszejko, het hoofdpersonage in ‘Jaag je ploeg over de botten van de doden’, op. Ze woont in een onherbergzame uithoek van Polen, aan de grens met Tsjechië, waar de winters zes maanden lang duidelijk maken ‘dat de wereld niet voor de Mens is geschapen, en zeker niet voor zijn gemak en plezier’.

Op een nacht treft Janina haar buurman Grootvoet dood aan in diens keuken. Hij blijkt te zijn gestikt in een botje van een gestroopte ree. ‘Wraak vanuit het graf’, meent Janina, die overtuigd is dat de man gestraft is voor zijn wandaden. De dood van Grootvoet is de opmaat voor een reeks moorden op plaatselijke notabelen. Het zijn telkens fervente jagers, wat Janina sterkt in haar mening dat de dieren zich vergelden.

In de streek wordt Janina al snel weggezet als een 'gekke oude vrouw'. Niet alleen voert ze een eenzame kruistocht tegen de jagers, maar ze verdiept zich ook in astrologie. Weinigen weten dat ze vroeger een succesvol bouwkundig ingenieur was, die zich door een onbestemde ziekte - zelf heeft ze het over 'Kwalen' - heeft teruggetrokken in het desolate grensgebied, waar ze als een van de weinigen overwintert.

Olga Tokarczuk is niet bepaald bemind in eigen land, zeker niet bij de rechtse conservatieven.

Het is verleidelijk om in Janina een alter ego te zoeken van Olga Tokarczuk. De Poolse schrijfster is niet bepaald bemind in eigen land, ook al geniet ze internationale faam, zeker nadat ze vorig jaar de Nobelprijs voor Literatuur kreeg. Voor 'Jaag je ploeg...' - de titel is een regel van de Engelse dichter William Blake - was ze tezelfdertijd genomineerd voor de International Man Booker Prize. Tokarczuk had die prestigieuze prijs in 2018 al eens gekregen voor 'De rustelozen'.

Katholiek Polen

Met haar 'linkse' standpunten over ecologie, nationalisme en religie zwemt Tokarczuk in tegen de stroom van het steeds conservatievere Polen. In 'De Jacobsboeken' - haar magnum opus over een zelfverklaarde joodse messias in de 18de eeuw - stelde ze bijvoorbeeld het beeld bij van een uniform, katholiek Polen. Rechtse nationalisten beschuldigden Tokarczuk van landverraad en ze moest een tijd lijfwachten inhuren.

De trailer van de film Potok, gebaseerd op het boek van Tokarczuk

Met haar uitgesproken ecologische boodschap schopte Tokarczuk in 'Jaag je ploeg...' - in 2017 verfilmd door Angnieszka Holland - ook tegen de schenen. De boswachter wordt afgeschilderd als een stugge ambtenaar die de houtkap verdedigt, ook al zijn er zeldzame kevers gevonden in het bos. 'We hebben hout nodig voor trappen, vloeren, meubels en papier', zegt hij. 'Hoe stelt u zich dat voor? Dat we op onze tenen door het bos gaan lopen omdat die kevers aan het paren zijn?'

Het Poolse origineel verscheen al in 2009, maar blijft brandend actueel door het katholieke conservatisme dat de regerende Partij voor Recht en Rechtvaardigheid (PiS) de voorbije jaren predikt. Wanneer Janina zegt dat ze niet katholiek is en dus niet naar de inwijding van een kapel wil komen, krijgt ze tegenwind: 'Maakt niet uit. We zijn allemaal cultureel katholiek, of we dat nu leuk vinden of niet. Dus komt u maar.'

Lof over jacht

De plechtige opening van die kapel - gewijd aan de heilige Hubertus, de patroon van de jagers - mondt uit in een grandioze confrontatie tussen Janina en de goegemeente. Wanneer pastoor Geruis vanop zijn kansel de lof zingt over de jacht - 'We willen vooral de pracht van de natuur ervaren, gewoontes en tradities koesteren' - breekt Janina en geeft ze Geruis de volle laag. Waarna ze de kerk wordt uitgezet, en eigenlijk ook uit de dorpsgemeenschap.

Ondanks de rist moorden is 'Jaag je botten...' geen messcherpe thriller en Tokarczuk heeft die ambitie ook niet. Zij schreef wel een liefdevol en bijwijlen humoristisch portret van een bijzondere en eigenzinnige vrouw, die de moderne samenleving een spiegel voorhoudt. Of zoals Janina het zegt: 'Ik zie hoe we op de tast voortbewegen in het eeuwige Duister, als Meikevers in een doosje, gevangen door een wreed kind.' 

©rv

Olga Tokarczuk - 'Jaag je ploeg over de botten van de doden' - vertaald door Charlotte Pothuizen en Dirk Zijlstra, uitgeverij De Geus, 22,50 euro

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud