Ode aan twee onhandige mannen

©ANP

Met ‘De heilige Rita’ bewijst Tommy Wieringa dat hij in het pantheon van de Nederlandse literatuur thuishoort. In alle troosteloosheid voert mededogen de boventoon.

De Far West van Nederland ligt in het oosten. In zijn nieuwe roman ‘De heilige Rita’ reist Tommy Wieringa naar de dorpen die in de schaduw van de Duitse grens liggen en steeds meer van de radar verdwijnen. Sinds de ophef van de Europese binnengrenzen krijgen geweld, drugsverkeer en vrouwenhandel er vrije baan. De wet van de sterkste heerst en de kroegen worden bevolkt door eenzaten met een revolver op zak. Iedereen met een beetje talent en branie trekt weg, alleen de hopeloze gevallen blijven achter.

Paul Krüzen is een van die achterblijvers. Hij is vijftig, woont nog op de boerderij bij zijn vader en drijft een internethandel in curiosa en militaria. Om de uitzichtloze eentonigheid van zijn bestaan draaglijk te maken rijdt hij in het weekend naar de seksclubs vlak over de Duitse grens. De schijnliefde die hij er koopt, biedt slechts oppervlakkige troost. Niets kan hem afleiden van het gemis dat zich sinds zijn kindertijd in hem heeft vastgezet: het vertrek van zijn moeder, die hem in de steek liet voor een roekeloze Russische vliegenier.

©ANP

Wieringa schrijft over een leven dat het zijne had kunnen zijn. De biografische overeenkomsten zijn frappant. Net als Paul groeide hij op in de boerderij van zijn vader, nadat zijn moeder hen had verlaten. Hij kent de onbeholpenheid van een vader en een zoon die op elkaar zijn aangewezen. Nauwgezet fileert hij het kleine, treurige bestaan van twee mannen die het zonder vrouw moeten stellen. De conversatie die tot het nulpunt is teruggebracht, de door eindeloze herhaling ingesleten rituelen, de onuitgesproken maar diep gewortelde affectie.

Hij houdt zich in dit boek een spiegel voor: hoe zou het met hem zijn afgelopen als hij nooit was vertrokken, maar net als Paul bij zijn vader was gebleven? Paul heeft nooit de stap naar het volwassen leven gezet, hij is altijd kind gebleven. Omringd door een wereld in beweging - het dorp wordt overspoeld door Chinezen, Polen en Roemenen - belichaamt hij de verlaten ziel die is vastgeklonken aan het verleden en aan de grond waarop hij leeft.

Uiteindelijk toont Wieringa ons hoe een man als Paul alle grip op de werkelijkheid verliest, wegglijdt in de valkuil van zijn gedachten en aan paranoia ten prooi valt. Aan het einde wacht alleen nog een dodelijke eenzaamheid, ‘schadelijker dan roken of excessief drinken’.

Als een fort

Wieringa’s betrokkenheid is in alles voelbaar. Doordat hij zo vertrouwd is met de landschappen, de kleuren en het licht brengt hij het land bezielend tot leven: ‘Het lover van de bosrand bolde zwanger en de snijmais op de es stond hoog... Diep gouden licht schuimt om hem heen.’

Met een even meesterlijke precisie beschrijft hij de asgrauwe levens van zijn personages. In een werveling van tragikomische scènes schildert hij de troosteloosheid en de impasse van het leven op de rand van de afgrond. Niemand kan deze hopeloze gevallen redden, zelfs hun patroonheilige Rita niet. Toch kunnen ze op onze sympathie rekenen, zo overtuigend is het mededogen dat Wieringa oproept.

Met ‘De heilige Rita’ levert Wieringa opnieuw een grote roman af. Dat heeft even geduurd. Na het mythische vluchtelingendrama ‘Dit zijn de namen’ (2012) verschenen wel nog de sfeervolle reisverhalenbundel ‘Honorair kozak’ (2015) en het kleinood ‘De dood van Murat Idrissi’ (2017), maar die smaakten veeleer naar tussendoortjes. Wieringa komt het best op dreef als hij de ruimte krijgt, als de motor kan warmlopen. Daar neemt hij in dit boek uitgebreid de tijd voor. Het verhaal komt traag op gang en is soms nogal wijdlopig, maar Wieringa weet op dat fundament een roman te bouwen als een fort.

De sfeer en de setting van zijn doorbraakroman ‘Joe Speedboot’ (2005) zijn herkenbaar. En ook de grote thema’s zijn niet nieuw: eenzaamheid, migratie, de veranderende wereld en de hang naar vrijheid. Maar terwijl ‘Joe Speedboot’ werd getekend door optimisme, de mogelijkheid om alles achter te laten en voor het volle leven te kiezen, is ‘De heilige Rita’ grimmiger. De mislukking ligt in ieders leven vervat, wie stagneert redt het niet. Toch bewaart Wieringa een ontwapenende lichtvoetigheid en brengt hij het verhaal op het einde in een onverwachte stroomversnelling.

Meer dan het verhaal van een verloren man is dit het portret van een tijd waarin zij die niet meekunnen het onderspit delven. Een lamento voor een achterblijver, en een ode aan twee onhandige mannen die ondanks de teleurstelling voor elkaar blijven zorgen.

©RV DOC

Tommy Wieringa - De heilige Rita - 2017, De Bezige Bij, 288 blz., 19,99 euro.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content