Opvolger 'The Handmaid's Tale': op het einde winnen de vrouwen

©REUTERS

Met één interview in Londen, dat vanavond wereldwijd in 1.000 bioscopen wordt uitgezonden, lanceert de Canadese schrijfster Margaret Atwood ‘De testamenten’, het vervolg op ‘Het verhaal van de dienstmaagd’. Het nieuwe boek botst onzacht tegen de hype van het vorige. Spannend is het wel.

‘Alleen dode mensen mogen een standbeeld, maar ik heb er een gekregen terwijl ik nog leef. Ik ben nu al versteend.’ Zou Margaret Atwood (79) het in de openingszin van haar jongste boek ‘De testamenten’ het enigszins over zichzelf hebben? De voorbije jaren groeide ze uit van een gerespecteerde schrijfster tot een icoon van de vrouwenbeweging. Dat heeft ze te danken aan een vorig boek, ‘The Handmaid’s Tale’ (‘Het verhaal van de dienstmaagd’). Het verscheen al in 1985 maar kreeg een spectaculair tweede leven door de gelijknamige televisiereeks die twee jaar geleden op het scherm kwam. Er schuilt enige ironie in de vaststelling dat de schrijfster de status van een profete kreeg door een televisieserie.

Atwood lijkt te suggereren dat je maar één superintelligente, goed geïnformeerde en gewetenloze vrouw nodig hebt om een gesofisticeerd totalitair en mannelijk regime aan het wankelen te brengen.

Dat doet Atwood onrecht aan want het boek is beter dan de televisieserie. Het is genuanceerder, minder expliciet en daarom krachtiger. Naargeestig is de beste omschrijving. Atwood schetst in ‘The Handmaid’s Tale’ een dystopische wereld, die een kruising lijkt van nazi-Duitsland en het kalifaat van IS. Fundamentalistische christenen hebben na een bloedige staatsgreep de macht overgenomen in grote delen van de Verenigde Staten. De nieuwe machthebbers noemen hun land Gilead. Ze regeren volgens strikte bijbelse regels en dwingen er door niets ontziende terreur tot orde, tucht en gehoorzaamheid.

Ergens in de Bijbel lazen ze dat vrouwen geen rechten hebben en ondergeschikt zijn aan de man. Daarom mogen de vrouwen in Gilead niet werken, niet lezen en geen make-up dragen. Ze mogen niets, behalve kinderen baren. Maar dat is een groot probleem in Gilead. De meeste vrouwen zijn door milieucrisissen onvruchtbaar geworden. Behalve de dienstmaagden. Zij doen gedwongen dienst als dekkoeien (er is geen treffender woord) voor kinderloze elitekoppels. Het eerste boek vertelt dat verhaal door de ogen van de dienstmaagd Vanfred. Fred staat voor de man die haar maandelijks probeert te bezwangeren.

Veranderende antwoorden

Atwood broedde al lang op een vervolg, schrijft ze in het dankwoord van ‘De testamenten’. ‘Lezers blijven me maar vragen wat na het einde van de roman gebeurde. In 35 jaar kan je lang nadenken over mogelijke antwoorden, en die veranderden naarmate de maatschappij zelf veranderde en mogelijkheden werkelijkheid werden.’ Daarmee geeft Atwood aan dat ze gelooft dat het toekomstbeeld dat ze in haar eerste roman schetste, best wel eens realiteit kan worden. Of aan het worden is. Vaak verwijzen haar fans naar de Amerikaanse president Donald Trump, die het niet zo nauw neemt met het respect voor en de rechten van de vrouw. Ook naar de Amerikaanse samenleving in haar geheel wordt gewezen, in het bijzonder naar de alt-rightbeweging die de blanke, christelijke suprematie promoot. Om nog maar te zwijgen over de toename van het geweld.

Bio

Margaret Atwood werd in 1939 geboren. Ze debuteerde in 1961 met de poëziebundel ‘Double Persephone’. Haar eerste roman ‘The Edible Woman’ publiceerde ze in 1969.

Bij het grote publiek raakte ze in 1985 bekend met ‘The Handmaid’s Tale’Met ‘The Blind Assassin’ won ze in 2000 de Bookerprize, de hoogste literaire onderscheiding in het Engelse taalgebied.

Atwood is erg begaan met de milieuproblematiek en vrouwenrechten.

‘Het verhaal van een dienstmaagd’ is daardoor uitgegroeid tot zoveel meer dan een roman. Atwood nam dan ook een gigantisch risico door een vervolg te schrijven. Wat kan ze er nog aan toevoegen? En zijn de verwachtingen niet onrealistisch hoog? Dat blijkt ook aan de manier waarop het boek vanavond wordt voorgesteld tijdens een grote persconferentie in het National Theatre in Londen die wereldwijd wordt uitgezonden in 1.000 bioscopen, waaronder The Palace in Brussel. Iedere recensent moest een embargoverklaring ondertekenen dat niets uit het boek voor vandaag mocht worden gepubliceerd. Maar in de VS lekte het boek toch uit. Amazon deed een aantal exemplaren per ongeluk te vroeg op de post. Of maakte dat ook deel uit van de uitgekiende pr-campagne?

Je gaat er dus voor zitten, als ‘De testamenten’ op je bureau belandt, nadat je ter voorbereiding eerst het vorige boek opnieuw hebt gelezen. Lost Atwoord de verwachtingen in? Zouden we durven? Ja, we durven. Atwood heeft een superieure, spannende en onderhoudende thriller geschreven. Maar het is ook niet meer dan dat. In het licht van de verwachtingen - niet zozeer gecreëerd door de schrijfster zelf - valt dat dan weer tegen.

Opstand

Vergeet Vanfred (of June) uit ‘Het verhaal van de dienstmaagd’. Ze doet niet meer mee. Vergeet overigens ook het tweede en derde televisieseizoen. Die hebben niks te maken met ‘De testamenten’. Het verhaal speelt zich 15 jaar na het eerste boek af. Atwood schetst de gebeurtenissen afwisselend aan de hand van drie getuigenissen. De belangrijkste is die van Tante Lydia, de welbekende kampbewaakster van de dienstmaagden uit de eerste roman. De andere twee zijn jonge meisjes. Agnes, de dochter van een dienstmaagd, en Melanie, een Canadese tiener die opgroeit in een gezin dat meestrijdt tegen het bewind in Gilead.

Tante Lydia is de vrouw die in de eerste zin van het boek een standbeeld heeft gekregen. Ze is uitgegroeid tot de machtigste vrouw van Gilead. Hoezo, vraagt u zich misschien af, hebben vrouwen dan macht gekregen? Ja. Daar gaat het hele boek over. Het is een triomftocht van de vrouwelijke opstand tegen de man. Tegenover de brute mannelijke kracht plaatst Atwood het vernuft van de vrouw, om haast geruisloos de macht van de man te ondermijnen. De sleutel is informatie. Het is niet toevallig dat het hoofdkwartier van de tantes is ondergebracht in een oude bibliotheek vol verboden boeken voor het plebs van Gilead. In die verborgen bib heeft Tante Lydia haar machtsbasis gestockeerd: geheime dossiers. ‘Kennis is macht, vooral schandelijke kennis’, weet ze.

Tante Lydia blijkt - en dat is toch een gemakkelijk en teleurstellend uitgangspunt - nooit in Gilead te hebben geloofd. In een lange flashback vertelt Atwood hoe Tante Lydia, die rechter in de VS was, besloot haar principes opzij te zetten en voor Gilead koos.

©rv

Net als in het eerste boek is Atwood het sterkst als ze de scharniermomenten tussen het oude en nieuwe regime beschrijft. Meedogenloos vertelt ze hoe alle intelligente vrouwen in een stadion werden opgesloten. Velen stierven. De rechter werd uitverkoren om deel uit te maken van Gilead, wat ze weigerde. Tot ze de folteringen niet meer aankon. ‘Dan de schoten, het omvallen, de slappe lichamen. Daarna de schoonmaak. Er was een truck voor lijken. Werden ze begraven? Werden ze verbrand? Of was dat te veel gedoe?’

Toen werd de wraak van Tante Lydia geboren. ‘Dit zal ik je betaald zetten. Het kan me niet schelen hoelang het duurt of hoeveel stront ik in de tussentijd op mijn bord krijg, maar ik zet het je betaald.’

©REUTERS

De ‘je’ in kwestie is Bevelvoerder Judd, de sterke man van Gilead. ‘De testamenten’ is een verslag van die wraak. Tante Lydia zet daarvoor gewetenloos de meisjes Melanie en Agnes in. Die moeten ‘schandelijke privégeheimen over de machthebbers’ naar de vrije wereld smokkelen, in de hoop dat het regime daardoor in elkaar stort.

In de laatste 100 pagina’s gaat het in een rotvaart vooruit, met ontsnappingen, moorden en verraad. Alles wat een sterke thriller - ook in de cinema - moet hebben. Door de roetsjbaan van gebeurtenissen heb je nauwelijks tijd om stil te staan bij een reeks plotwendingen die niet altijd even geloofwaardig zijn. Tante Lydia bereikt wel heel gemakkelijk haar doel. Atwood lijkt te suggereren dat je maar één superintelligente, goed geïnformeerde en gewetenloze vrouw nodig hebt om een gesofisticeerd totalitair en mannelijk regime aan het wankelen te brengen. Zou het in een echte dictatuur ook zo gemakkelijk gaan? Of zouden daar toch meer dominante mannen aan het commando zitten dan in Gilead?

Margaret Atwood - De testamenten - 439 pagina’s, Uitgeverij Prometheus.

De persconferentie is vanaf 20.30 uur te volgen in Cinema Palace in Brussel.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect