Annie Ernaux, de seismograaf van een generatie

Annie Ernaux weeft persoonlijke geschiedenis doorheen de omwentelingen in Frankrijk, zoals in 1968. ©Photo News

In het overrompelende 'De jaren' vat Annie Ernaux het verhaal van haar leven, van een generatie en van een wereld in continue verandering.

Sinds haar debuut in 1974 is Ernaux een unieke stem in de Franse letteren. Ze verdiende haar strepen met geëngageerde, autobiografische boeken als 'De bevroren vrouw' (1981) en 'Het voorval' (2000). Zonder schroom schrijft ze over echtscheiding, abortus, alzheimer, borstkanker. Allemaal uit haar leven geplukt en in een directe, onopgesmukte taal op papier gezet. Ernaux is compromisloos - op het oncomfortabele af - in haar confrontatie met de rauwe werkelijkheid.

Zelf houdt ze er niet van als haar werk autobiografisch wordt genoemd. 'Die term schiet tekort omdat hij voorbijgaat aan de draagwijdte van mijn boeken. Het wekt de indruk dat ik het alleen over mezelf heb.'

We zien de opkomst van indoorsupermarkten, televisieseries, anticonceptie, ringwegen, abortus.

Dat is allerminst het geval. Ernauxs boeken zweven tussen sociologie, geschiedschrijving en memoires. Ze spannen draden tussen het persoonlijke en het politieke, het particuliere en het universele. In 'De jaren' verfijnt ze dat procedé tot het uiterste. Het boek is zowel het intieme relaas van haar leven als de beschouwing van een tijdvak. Een seismogram van wat leeft en beweegt in Frankrijk, van 1940 tot nu.

Ik of zij

Midden jaren 80 begon het idee te spelen een boek te schrijven over haar leven. Van haar geboorte tijdens de Tweede Wereldoorlog tot vandaag. Het verhaal van een vrouw 'opgenomen in de beweging van een generatie'. Ze had een beeld van het boek, een intuïtie van wat het moest zijn, maar ze worstelde met de aanpak.

'Hoe verbeeld je tegelijkertijd het verstrijken van de historische tijd, de veranderingen van dingen, ideeën en zeden en het strikt persoonlijke?' Ze raakte er vooral niet uit welke vorm en welk perspectief te kiezen. 'In ik zit iets dat te permanent is, bekrompen, iets verstikkends. In zij zit te veel uitwendigheid en verwijdering', zegt Ernaux.

Het leek een onuitvoerbaar project. Toch bleef ze twintig jaar broeden en aantekeningen verzamelen. Een nieuw millennium moest aanbreken voor ze de geschikte vorm vond: die van een breed en veelomvattend wij.  Een wij waarin ze de stem van een generatie laat klinken, terugblikkend op een periode van 60 jaar waarin de wereld radicaal veranderde. 'Anders denken, praten, schrijven, werken, leven: we vonden dat we alles moesten uitproberen en niets te verliezen hadden.'

In die grote omwenteling maakt het zoemende wij soms plaats voor een observerend zij en wordt Ernaux zelf zichtbaar, als een kleine figuur die in het gewoel en geraas haar bescheiden leven leidt. 'Anders dan in haar tienertijd, toen ze er zeker van was dat ze van jaar tot jaar of zelfs van maand tot maand veranderde, terwijl de wereld om haar heen onveranderd bleef, voelt ze zich nu zelf onbeweeglijk in een wereld die voortjakkert', schrijft ze.

Ernaux schrijft met de nederigheid van iemand die doordrongen is van het besef van eindigheid en ondergang.

Ernaux schrijft over haar jeugd in een Normandisch arbeidersgezin, haar huwelijk, de geboorte van haar zonen, haar scheiding en hervonden vrijheid. 'Het zal een glijdende vertelling zijn', klinkt het, 'die gaandeweg het heden opslokt tot aan het laatste beeld van een leven.' In die continue vloed van voorwaarts snellende tijd wordt alles opgenomen, het grote en het kleine. We zien de opkomst van indoorsupermarkten, televisieseries, anticonceptie, ringwegen, abortus, Simone de Beauvoir en Jacques Dutronc, aids, de Golfoorlog, doperwten in blik, reclamespots en antwoordapparaten, de mobiele telefoon en de millenniumbug.

Annie Ernaux

Annie Ernaux werd in 1940 geboren in Normandië. Ze studeerde Romaanse filologie aan de universiteit van Rouen. Daarna ging ze lesgeven.

Ze debuteerde als schrijfter in 1974 met 'Les Armoires vides'. Al haar romans hebben een sterke autobiografische inslag. 'Les Années' verscheen in 2008 en is nu pas in het Nederlands vertaald. De Engelse vertaling stond in 2019 op de shortlist van de Man Booker International Prize.

Haar jongste roman, 'Mémoire de fille', verscheen in 2016.

©Mehdi Chebil

Via de kleine details worden de grote ontwikkelingen zichtbaar. Uit de veelheid aan anekdotes, herinneringen en bespiegelingen stijgt het beeld op van een maatschappij die in een razend tempo verandert. Hoe consumentisme een onstilbare honger in de mensen wekt. Hoe de katholieke preutsheid wijkt voor een vrijere beleving van seksualiteit. Hoe mensen meer vervreemd raken van de wereld waarin ze leven. Hoe het credo van verandering en vernieuwing alles en iedereen in zijn greep krijgt, tot ook dat op zijn grenzen stuit. 'Wat nieuw was, ontlokte geen vinnige kritiek of enthousiasme meer, het spookte niet meer door onze verbeelding. Het was het normale levenskader.'

Zichzelf begrijpen

'De jaren' is allesbehalve een conservatieve cultuurkritiek. Ernaux beweert zeker niet dat vroeger alles beter was en ze schudt ook niet met een belerende vinger. Haar rol is die van de kritische observator. Ze neemt afstand, slaat de voorbije decennia gade en probeert het grote verband te zien, eerlijk en onbevreesd. Ze kijkt in zichzelf om er de wereld terug te vinden, en ze denkt na over de wereld om zichzelf beter te begrijpen.

Er leeft een gestaag overrompelende kracht in dit boek. Het verglijden van de tijd is tot in elke vezel voelbaar. 'Alle beelden zullen verdwijnen,' schrijft ze. 'Ze zullen allemaal in één klap verdwijnen, zoals de miljoenen beelden achter de voorhoofden van grootouders die een halve eeuw geleden zijn overleden.' Ernaux schrijft met de nederigheid van iemand die doordrongen is van het besef van eindigheid en ondergang. Het maakt deze poging om toch iets te bewaren van 'de tijd die door haar heen is gegaan, de wereld die ze gewoon door te leven in zich heeft opgenomen' nog grootser en grandiozer.

Annie Ernaux, 'De jaren', 232 blz., de Arbeiderspers

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud