Clandestiene liefde achter het IJzeren Gordijn

De idylle is compleet, maar van korte duur. ©Getty Images

In zijn gloedvolle debuut ‘Zwemmen in het donker’ schildert Tomasz Jedrowski de onmogelijke liefde tussen twee jongens in het communistische Polen van de jaren tachtig.

De ietwat timide Ludwik is 22 en heeft net zijn universitaire studies afgerond als Vadertje Staat hem met een bus vol andere afgestudeerden op werkkamp stuurt. Ook ‘intellectuelen’ moeten bijdragen aan ‘de inspanningen voor het vaderland’, wat betekent dat de studenten een zomer lang bieten moeten rooien op de akkers van het Poolse achterland.

Het is 1980. In het Westen schalt ‘I’m Coming Out’ van Diana Ross uit de radio’s, maar in Polen kan zelfs het kleinste vermoeden van homoseksualiteit je je kop kosten. Toch stort Ludwik zich in een onweerstaanbare coup de foudre voor de speelse, zelfzekere Janusz. Na het kamp muizen ze ertussenuit en maken een reis door het bucolische platteland.

In elke vezel van dit fijngevoelige debuut woekert het verlangen naar de vrijheid.

Hun zonbestoven romance speelt zich grotendeels af op de oevers van een verborgen meer. Ze zijn er alleen, zwemmen in het onpeilbare water en bedrijven de liefde in het lover. Jedrowski laat zich ongegeneerd gaan in zwoele, tintelende beschrijvingen van de liefde. Zijn metaforen zijn niet bijster origineel maar daarom niet minder hartstochtelijk.

De idylle is van korte duur. Terug in de grauwe straten van Warschau wordt hun liefde een angstvallig te bewaken geheim. Daar blijkt ook welke onoverbrugbare kloof tussen hen gaapt. Janusz heeft zich verzoend met de wreedheid en de hypocrisie van het totalitaire regime. Ludwik is kritisch en opstandig en wil ontsnappen naar het Westen. Als Warschau in de greep van voedseltekorten en groeiende onlusten raakt, moeten ze allebei keuzes maken die de rest van hun leven zullen bepalen.

Tomasz Jedrowski (1985) gooit hoge ogen met dit fijngevoelige debuut. Hij is de zoon van Poolse ouders die emigreerden naar West-Duitsland, hij studeerde aan Cambridge en woont nu in Frankrijk. Het leven achter het IJzeren Gordijn heeft hij dus nooit met eigen ogen gezien, maar dat maakt zijn vertelling niet minder overtuigend en beklemmend.

Hij blinkt uit in de sfeerzetting van het grauwe maar mysterieuze Warschau. De eindeloze opeenvolging van de troosteloze woonblokken, de vervallen paleizen van de lang vergeten adel, de binnenplaatsen met hoog opschietend gras, de schemerige traphallen die naar vermolmd hout ruiken. Het is de setting voor een coming-of-ageverhaal waarin liefde en politiek constant in elkaars staart bijten.

©rv

Jedrowski is niet mild voor de chantage, de vriendjespolitiek en het anti- individualisme die de maat bepalen in de Volksrepubliek Polen. De verontwaardiging spat van de pagina’s. Maar er is ook ruimte voor iets anders. Hier en daar sluimert een voorzichtige nostalgie naar die barre tijden waarin het leven moeilijker maar op een bepaalde manier misschien ook betekenisvoller was. Tegen de achtergrond van communistisch Polen tekenen de existentiële vragen zich scherper af. Liefde, geluk, schaamte en verdriet worden beleefd op het scherp van de snee, zonder dat Jedrowski daarbij in Oostblok-kitsch vervalt.

Wie wil je zijn? Volgens welke idealen wil je leven? Welke compromissen wil je sluiten? Ludwik wordt genadeloos gedwongen keuzes te maken. In elke vezel van de roman woekert het verlangen naar vrijheid. De vrijheid om te lezen wat je wil, te eten wat je wil, te wonen waar je wil, verliefd te zijn op wie je wil. Maar na zijn vlucht westwaarts blijkt de vrijheid die hij in ‘de gruwelijke veiligheid van Amerika’ vindt een magere troost. Hij valt ten prooi aan gevoelens van schuld, heimwee en liefdesverdriet.

‘Zwemmen in het donker’ is soms wat overdreven sentimenteel, maar dat vergeef je Jedrowski. Hij schreef een rijke en gevoelige roman over Ludwiks tragische conflict tussen hoofd en hart, tussen passie en ideologie. Een ontroerend boek van een melancholische schoonheid.

‘Zwemmen in het donker’ is uitgegeven bij Meulenhoff, telt 224 pagina’s en kost 20,99 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud