De beste boeken van 2018

©Filip Ysenbaert

De redactie van De Tijd selecteerde voor u de beste boeken voor onder de kerstboom.

Drie redacteurs stellen hun favoriete boek van 2018 voor

Capitalism without Capital | Jonathan Haskel en Stian Westlake

©rv

Microsoft onttroonde in november Apple als waardevolste bedrijf ter wereld. Beleggers waarderen de Amerikaanse softwarereus nu op 810 miljard dollar.

Op de balans staat echter slechts voor 31 miljard dollar aan ‘tastbare’ activa zoals gebouwen en machines. Met andere woorden: het gros van ’s werelds waardevolste bedrijf stoelt op ‘onzichtbaar kapitaal’ zoals software en merknamen. Het is kapitalisme zonder kapitaal.

Die vaststelling is de insteek én de titel van het boek van de Britse economen Jonathan Haskel en Stian Westlake. Hun academisch werk verscheen in 2017 in hardback, maar begon pas te verkopen bij de verschijning van de paperback dit jaar.

En vooral, o ironie, na een lovende recensie van een van de pioniers van kapitalisme zonder kapitaal: Bill Gates. In een blogpost loofde de Microsoft-oprichter de twee economen omdat ze ‘op briljante wijze’ de vinger leggen op een trend die veel te weinig aandacht krijgt.

Gates vertrekt uit eigen ervaring: ‘Microsoft spendeert veel geld om de eerste versie van een nieuw programma te ontwikkelen. Maar alle andere eenheden zijn nagenoeg gratis om te produceren.’ Dat is fundamenteel verschillend van een wereld met tastbaar kapitaal, waar bedrijven om de wereld te veroveren ook overal fabrieken moesten neerpoten.

‘Deze trend heeft enorme gevolgen voor alles van belastingen over economisch beleid tot de vraag waarom bepaalde steden floreren terwijl andere wegkwijnen. De economie is enorm veranderd, terwijl de regelgeving en het beleid niet zijn gevolgd.’

Alle antwoorden hebben Haskel en Westlake niet. Maar ze stellen wel de juiste vragen. In een wereld van kapitalisme zonder kapitaal staat geen rem op schaalgrootte en de opmars van ongelijkheid. Hoe stemmen we in godsnaam het beleid op die nieuwe realiteit af? Dat is een cruciale vraag. Als we daar geen antwoord op vinden, is de opmars van populisme - van brexit over Trump tot de gele hesjes - maar het begin. KVS

Bad Blood | John Carreyrou

©rv

Via een vingerprik een minieme hoeveelheid bloed aftappen waarop je in het labo een rist tests kan uitvoeren. Op basis van die pitch bouwde de Amerikaanse technologieonderneemster Elisabeth Holmes haar start-up Theranos uit tot een bedrijf dat investeerders 9 miljard dollar waard achtten.

Maar eind 2015 haalde John Carreyrou, prijswinnend journalist van de Amerikaanse zakenkrant The Wall Street Journal, het gehypete bedrijf compleet onderuit in een artikelenreeks. Het boek ‘Bad Blood: Secrets and Lies in a Silicon Valley Startup’ doet verslag van de opmars, en de val, van Theranos. Het zet in de verf hoe investeerders in Silicon Valley soms de ogen sluiten voor wantoestanden om de ‘next big thing’ niet te moeten missen.

Het verhaal laat je geen seconde los. Carreyrou grossiert in saillante details en schetst accuraat hoe Holmes voor buitenstaanders de schijn ophield, terwijl de technologie verre van klaar was. PH

Iedereen Opera | Sylvia Broeckaert

©rv

Als operarecensent krijg je het vaak te horen: ‘Ik vond het goed, maar ik ken er wel niets van.’ Het klinkt doorgaans als een verontschuldiging, gevoed door de angst om iets goed te vinden wat ‘kenners’ slecht vinden. Nochtans draait opera niet om kennis maar om wat de muziek met je doet. Het is een emotionele kwestie.

De operarecensente Sylvia Broeckaert heeft daar met ‘Iedereen Opera, opera voor alle emoties’ een boeiend naslagwerk over geschreven, opgeluisterd met vijf cd’s. Het boek is opgedeeld in 13 emoties, van vreugde over verlangen tot wanhoop. Bij elke emotie worden drie of vier opera’s behandeld. Bij elke opera koos Broeckaert een geluidsfragment. Handig, omdat je zo kennismaakt met de muziek, toch de corebusiness van opera. In het boek duidt Broeckaert eerst het geluidsfragment. Daarna geeft ze informatie over de componist en de opera.

Het geheel is een alternatieve reis door de operageschiedenis. En je kennis krijgt een boost. Iedereen gelukkig. KVB

Let’s Go (So We Can Get Back) | Jeff Tweedy

©rv

De Amerikaanse rockzanger Jeff Tweedy schreef het ontroerendste en grappigste muziekboek van het jaar. Je hoeft geen fan van zijn alom geprezen americanaband Wilco te zijn om zijn autobiografie te omarmen. Tweedy out zich in ‘Let’s Go’ als een heldere stilist die met grote hartstocht schrijft over de onvolmaaktheden van zijn liefhebbende ouders en de broosheid van het kunstenaarsbestaan, en veel zelfspot aan de dag legt als het over de muizenissen in zijn hoofd gaat.

Ik kan me niet herinneren ooit zo hard te hebben gelachen met een boek van een rockmuzikant. Terwijl het toch constant gaat over de pijn van het zijn: de dood van zijn ouders, de kanker van zijn echtgenote, zijn jarenlange verslaving aan pijnstillers en alcohol die het resultaat van een zware angststoornis bleek te zijn. Tweedy’s memoires zijn een uitgelezen handleiding voor het leren relativeren van je eigen kwellingen en twijfels. TPE

Destined for War | Graham Allison

©rv

In ‘Destined for War’ toont Harvard-professor Graham Allison haarscherp aan hoe de opkomst van een nieuwe heersende macht in de geschiedenis bijna altijd tot oorlog heeft geleid. Al in de oudheid wilde Sparta als toenmalige grootmacht de opkomst van Athene niet aanvaarden, wat uiteindelijk tot de Peloponnesische oorlog leidde. Allison noemt het de valstrik van Thucydides, naar de geschiedschrijver van de Peloponnesische oorlog. Als grootmachten die aan macht winnen en zij die aan macht verliezen de strijd aangaan, dreigt de dominante macht zichzelf (sneller) te vernietigen.

Nu de VS met de politieke en economische opkomst van China worstelen, is het de vraag of Amerika en China die val van Thucydides kunnen vermijden. Zullen de Amerikanen aanvaarden dat China binnenkort de machtigste staat ter wereld wordt of zullen ze er alles aan doen om dat scenario te vermijden? En als ze voor de tweede optie kiezen, is een oorlog dan zo ongeloofwaardig als ze vandaag lijkt?

Wie met de hulp van Allison de valstrik van Thucydides in het achterhoofd houdt, begrijpt de wereld van vandaag beter. BM

Fear: Trump in the White House | Bob Woodward

In ‘The Final Days’, het boek dat Bob Woodward en Carl Bernstein in 1976 schreven over het Watergate-schandaal, staat een legendarische passage. De journalisten beschrijven hoe Richard Nixon in de laatste dagen van zijn presidentschap dronken door het Witte Huis dwaalt, converserend met de schilderijen.

Die passage voelt redelijk normaal aan in vergelijking met wat Woodward beschrijft in ‘Fear’. Daarin duikt de Pulitzer-winnaar onder in het Trump-tijdperk in het Witte Huis. Dat het daar woelig aan toe gaat, is geen verrassing. Maar hoe Woodward de lezer op basis van honderden uren interviews laat binnenkijken in de chaos, is van een andere categorie. In ‘Fear’ wordt een beeld geschetst van een wispelturige, ongeïnformeerde, ongeïnteresseerde, boertige en tegelijk onzekere president en van een team dat zich dagelijks tegen beter weten in dubbel plooit om de schade te beperken.

Erg vlot leest het allemaal niet. Maar in zijn droge journalistieke stijl schreef Woodward wel een essentiële handleiding om de voorbije en de komende jaren te vatten. BS

Jean-Michel Basquiat | Fondation Louis Vuitton

De grote Basquiat-show in de Fondation Louis Vuitton in Parijs is nog eens een ouderwetse kijktentoonstelling. Kijken naar 120 overwegend grote, overwegend belangrijke en overwegend onweerstaanbare schilderijen van zijn hand, dat is eigenlijk al wat u er - nog tot 14 januari! - kunt gaan doen.

©rv

Ongestoord kijken is het, gezien de massale publieke belangstelling, bepaald niet. Maar de toeschouwer die op z’n ogen vertrouwt, wordt alvast niet gehinderd door oeverloze zaalteksten en andere kunsthistorische bewegwijzering. Dit is gewoon Basquiat in zijn volle glorie: street art voor binnenhuis, vuil en funky, donker en uitbundig, muzikaal en magistraal. Wat zou Basquiat, die in 1988 op zijn 27ste bezweek aan een overdosis, overigens gevonden hebben van de poenige plek waar nu zijn beste werk bijeen hangt? Ons vermoeden: ‘Burn the fucking place down!’

In de catalogus van de tentoonstelling stoort het gebouw van Frank Gehry uiteraard niet. En hij bevat uiterst instructieve bewegwijzering. En lekker veel prentjes. DI

The Shoemaker and His Daughter | Conor O’Clery

‘Het eerste wat Sovjetburgers uit ‘de provincie’ bij een eerste bezoek aan Moskou altijd deden, was op zoek gaan naar die wonderlijke winkel Principe, waar je alles kunt vinden. Want ze hadden jarenlang te horen gekregen dat je in de hoofdstad alles kunt vinden, in principe.’

Het is een van de heerlijke anekdotes uit ‘The Shoemaker and His Daughter’ van Conor O’Clery. De voormalige Moskoucorrespondent van The Irish Times schreef aan de hand van de kroniek van de familie van zijn Armeens-Russische vrouw Zhanna een fantastisch relaas van de Sovjet-Unie. Van Lenin tot Poetin en van NagornoKarabach - de Armeense enclave in Azerbeidzjan - tot het Siberische Krasnojarsk.

Via het liefdevolle familierelaas krijg je bijna terloops inzicht in de horror van de Sovjet-Unie. Zoals de meer dan een half miljoen Tsjetsjenen en Ingoesjen die Stalin, dankbaar gebruikmakend van de chaos van de Tweede Wereldoorlog, in 1944 met treinladingen vol vanuit hun thuisland in de Kaukasus in een helletocht naar de Kazakse steppes laat verkassen om ze daar letterlijk te dumpen.

Bovenal schrijft O’Clery echter een ode aan de Sovjetburgers, die met een enorme hoeveelheid plantrekkerij stoïcijns op een of andere manier generaties Sovjetdictatuur en -willekeur weten te overleven.

Of Sovjetabsurditeit. Zo belandt Zhanna’s vader Stanislas, de schoenmaker uit de titel, in de gevangenis omdat hij bij de aankoop van een nieuwe Volga in 1961 zijn oude auto met (een beetje) winst doorverkoopt. Omdat hij de pech had dat Chroesjtsjov net een kruistocht tegen speculatie begon, terwijl dezelfde partijleider een paar jaar eerder dezelfde activiteit niet alleen oogluikend toestond, maar zelfs aanmoedigde. Na zijn vrijlating doet Stanislas zoals zoveel ‘getekende’ Sovjetfamilies: met een schone lei beginnen in Siberië, ver weg van de warme maar getormenteerde Kaukasus. KVS

Contacts | Cas Oorthuys

Hij zou 110 zijn nu, maar dat werd hij niet. Cas Oorthuys overleed in 1975. Over de foto’s van de Nederlandse fotograaf schreef Cees Nooteboom ooit dat je het gevoel had dat je ‘meteen weer in die wereld zou willen stappen en dat je dat, zonder jezelf anachronistisch geweld aan te doen, ook zou kunnen’.

©rv

De fotograaf is dood, maar zijn foto’s zijn dat niet. Het archief van Oorthuys telde - in niet-digitale tijden - 360.000 negatieven, 20.000 afdrukken en 447 contactfotoalbums. Dit boek toont op 528 pagina’s en via duizenden contactafdrukken, afgewisseld met een geselecteerd groot beeld, hoe Oorthuys de wereld vastlegde in zwart-wit. In Canada, België, Nederland natuurlijk, maar ook Congo, India en Egypte. Het element dat de mensen die hij portretteerde levend houdt, schreef Nooteboom nog, is de liefde van de fotograaf.

‘Contacts’ verscheen bij de tentoonstelling ‘Dit is Cas’ in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. De expo loopt tot 10 januari, maar het boek laat zich nooit sluiten. RVP

De weg naar onvrijheid | Timothy Snyder

©rv

Bijzondere tijden vragen om de juiste analisten, en dit jaar hield Timothy Snyder veel steek. In ‘De weg naar onvrijheid’ houdt de Amerikaanse historicus het afgelopen decennium tegen het licht en beschrijft hij de oorsprong van de politieke modetrend van de afgelopen jaren: de hang naar autoritarisme in grote delen van de westerse wereld. Een opvallende gelijkenis tussen leiders à la Poetin, Orban, Bolsonaro en Trump: ze teren op een imaginair verleden en verdrinken elk perspectief op de toekomst in een waas van chaos, illusies en onwaarheden.

In het Westen zijn we na de val van de Berlijnse Muur in slaap gesukkeld door te geloven dat democratie en vrijheid zich wel vanzelf verder zouden verspreiden. De toekomst zou een betere versie worden van het heden. Maar dertig jaar later is het naar ontwaken nu democratie wereldwijd op retour is en autoritaire leiders, geholpen door sociale media, de crisis in stand houden door vijanden aan te duiden en fictie te verkondigen. Spilfiguur in dit alles: Vladimir Poetin, exporteur van een cynisch en leugenachtig wereldbeeld. Niet om vrolijk van te worden. RV

Verlichting nu | Steven Pinker

Frankrijk in chaos, het Verenigd Koninkrijk op de rand van de afgrond, een Amerikaanse president die met de dag driester om zich heen schiet en in eigen land een politiek moeras waarin we voor maanden vast lijken te zitten. Je zou voor minder depressief aan de kerstdagen beginnen. Ten onrechte, argumenteert Steven Pinker in zijn boek ‘Verlichting nu, een pleidooi voor rede, wetenschap, humanisme en vooruitgang’.

©rv

We hebben het nooit beter gehad, is de boude stelling van de Canadees-Amerikaanse taalkundige en experimenteel psycholoog. En dat toont hij aan met een indrukwekkende reeks statistieken. Sinds het einde van de 18de eeuw is de levensverwachting in de wereld gestegen van 30 tot 71 jaar. Het aantal mensen dat door oorlogen sterft, is een kwart van dat in de jaren tachtig, een zevende van dat in de jaren zeventig en een achttiende van dat in de jaren vijftig. De geletterdheid is toegenomen van 12 tot 83 procent. En we werken 22 uur minder per week dan vroeger.

Pinker wordt beschouwd als een van de prominentste hedendaagse denkers en schrijvers. Onder de fans zijn Warren Buffett en Bill Gates. Die laatste omschreef dit boek als ‘zijn favoriet aller tijden’. HD

Gecrasht | Adam Tooze

Voor de tiende verjaardag van de financiële crisis schreef de financieel historicus Adam Tooze een uitstekend én actueel boek. De crisis zindert meer dan ooit na in de stemhokjes, waar populisten en nationalisten teren op de ontvlambare erfenis van economische stagnatie en woede jegens geredde bankiers. Niet alleen in de Verenigde Staten, maar zeker ook in Europa, waar een losgeslagen banksysteem mee de Amerikaanse vastgoedzeepbel vóór de crisis voedde en alleen dankzij enorme dollarstromen van de Amerikaanse centrale bank voor een totale implosie werd behoed.

Tooze legt genadeloos bloot hoe daarna in de eurozone een ‘desastreus negatieve’ ongecoördineerde aanpak tot een lang etterende eurocrisis leidde. Het resultaat was ‘een van de grootste zelf veroorzaakte economische rampen ooit, met tientallen miljoen Europeanen die een economische depressie moesten ondergaan’, schrijft Tooze. Het Europese project herstelt volgens hem mogelijk nooit meer van die schade. Intussen wordt de toekomst uitgevochten tussen de twee overlevenden van de crisis: de VS en China. KVH

De jaren 60, een cultuurgeschiedenis | Geert Buelens

Mei ’68 bracht geen historische omwenteling, maar luidde toch een soort culturele revolutie in waarbij oude normen en waarden plaatsmaakten voor nieuwe ideeën en experimenten. Het was geen plotse schok, maar de culminatie van een beweging die al enkele jaren bezig was.

©rv

In ‘Na de oorlog’ uit 2006 richtte de Britse historicus Tony Judt zijn blik op de geschiedenis van Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Geert Buelens doet in zijn boek ongeveer hetzelfde, maar spitst zich toe op de culturele veranderingen in de jaren zestig en hanteert tegelijk een ruimer internationaal perspectief. Hij beperkt zich niet tot Europa, maar kijkt ook wat op het ruime culturele vlak gebeurde in de Verenigde Staten, Japan, Latijns-Amerika en Afrika.

Voor wie vijftig of ouder is, is het boek ook een ‘trip down memory lane’. Buelens verwijst naar boeken, films, hits, kunstwerken en gebouwen, en maakt ze tot getuigen van de veranderende tijdgeest.

Met zijn 1.000 pagina’s is het verhaal uitgesponnen en gedetailleerd. Maar de illustraties en de vele lijstjes - 10 popfilms, 10 liefdesfilms die de grenzen verlegden, 10 door ’68 verstoorde festivals en culturele evenementen... - helpen het boek verteerbaar te maken. En een website bundelt de geluids- en beeldfragmenten van de hits, films en televisieseries die Buelens opvoert. SMI

De eurocrisis | Jeroen Dijsselbloem

‘De eurocrisis’, heet het boek dat Jeroen Dijsselbloem dit jaar schreef. En de titel is even helder en no-nonsense als de rest van het werk.

©rv

Dijsselbloem zat van 2013 tot 2018 de eurogroep voor, de vergadering van de ministers van Financiën van de eurolanden. Daardoor zat hij in de cockpit van de Griekse crisis. Dit jaar stapte hij uit de politiek en misschien verklaart dat zijn openhartigheid. Zo vertelt hij dat de Griekse minister van Financiën zijn hervormingsplan op een servetje schreef, toen ze hem daar in de eurogroep in 2009 naar vroegen. Of dat er vanaf 2012 in de EU een geheim ‘Plan Z’ klaarlag om de schade van een eventuele grexit in te perken.

Omdat hij niet voortdurend op zoek gaat naar wiens schuld de crisis nu was - wat actieve politici wel vaak doen - kom je te weten hoe de crisis minder eenduidig was dan ze destijds leek. En je leert dat achter de schermen in momenten van radeloosheid soms improvisatie nodig was om de al even onvoorspelbare Grieken in de euro te houden. BH

De tovenaar en de profeet | Charles Mann

Hoe moeten we omgaan met onze planeet? Wat als we straks met 10 miljard zijn? Hoe gaan we al die monden voeden? Hoe gaan we om met energie, water, klimaatverandering? Het debat over duurzaamheid is de jongste jaren enorm gepolariseerd. Er zijn de ‘profeten’ (denk Al Gore), die ervoor waarschuwen dat we het met minder moeten doen als we willen vermijden dat we de planeet kapotmaken. En er zijn de ‘tovenaars’ (denk Elon Musk), die geloven dat technologie ons vooruit zal duwen.

De Amerikaanse wetenschapsjournalist Charles Mann - coauteur ook van het onvolprezen fysicaboek ‘The Second Creation’ - beschrijft in zijn boek die twee uitersten aan de hand van prachtig gedetailleerde portretten van twee wat in vergetelheid geraakte maar invloedrijke 20ste-eeuwse wetenschappers: Norman Borlaug en William Vogt. Vogt, een van de grondleggers van de milieubeweging, stelde dat we de natuur vooral met rust moeten laten. Borlaug, grondlegger van de massaproductie van gewassen via genetische manipulatie, geloofde in vooruitgang door innovatie.

Mann schetst de uitersten zonder stelling in te nemen, zonder gratuit te simplificeren, en schetst zo eigenlijk het dilemma waar we als mens voor staan. Een heerlijk geschreven boek dat diepgang brengt in een moeilijk debat waar goed onderbouwde argumenten (te) vaak ontbreken. Na de top in Katowice een absolute aanrader. SDS

Désiré Collen, biotechpionier | Paul Huybrechts en Frieda Van Wijck

Beleggers kennen hem als de oprichter van Thrombogenics (nu Oxurion), het aandeel dat dankzij de goedkeuring van het oogmiddel Jetrea de hemel bereikte en daarna in de hel belandde omdat dokters het niet voorschreven. Rijk werd Collen met de ontdekking van tPA, een van de eerste biotechmedicijnen ter wereld.

©rv

Op verzoek van Collen schreven Paul Huybrechts en Frieda Van Wijck zijn biografie. De gewezen VFB-voorzitter nam het financiële voor zijn rekening, de gewezen VRT-journaliste het wetenschappelijke. ‘Maar we beschikten over onze onafhankelijkheid. Het gaat over mislukkingen en successen, deugden en ondeugden’, benadrukken ze in het voorwoord.

De lezer krijgt 342 pagina’s biotech voorgeschoteld en leert het belang van intelligente toevalligheden. ‘Columbus was met zijn Santa Maria op zoek naar India, maar kwam uit in Amerika. In biotech is serendipiteit haast de regel.’ Thrombo werkte aan een trombosemedicijn en vond een oogmiddel. Het geloof in Jetrea was echter zo groot dat het bedrijf vervolgens alles inzette op oftalmologie. ‘Wat een gemiste kans om na UCB een nieuw gediversifieerd Belgisch farmabedrijf uit te bouwen.’ CDR

Naar het noorden | Scott Jurek

Als de beste ultraloper aller tijden had Scott Jurek niemand nog iets te bewijzen, behalve zichzelf misschien. De 45-jarige Amerikaan had al een lang palmares van zeges in races van 100 kilometer en langer en een legendarische status in het wereldje. Maar er ontbrak iets: de Fastest Known Time op de Appalachian Trail, een ruig pad van 3.522 kilometer door 14 staten in het oosten van de Verenigde Staten.

©rv

Uiteindelijk slaagt Jurek in zijn missie, na 46 dagen, 8 uur en 7 minuten, kapot van de blessures en het slaaptekort. Hij breekt het record met een flinterdunne marge van 3 uur. Maar daar draait het niet echt om, want afgelopen zomer deed de Belg Karel Sabbe alweer beter. Zoals elke lange voettocht is ook die van Jurek - die het boek samen met zijn vrouw Jenny schreef - vooral een metafoor voor meer.

‘Naar het noorden’ gaat meer over de trip dan over het doel. Het is een verhaal van iemand met dezelfde problemen als wij - zieke ouders, miskramen, hypotheken - maar met een bovenmenselijk doorzettingsvermogen om zichzelf tot het extreme te drijven, puur voor de sport. En die ook nog eens goed kan schrijven. RV

Mijn documenten | Alejandro Zambra

Voor sommigen behoort hij tot het beste wat Chili dezer dagen literair te bieden heeft. Voor anderen is de hype wat uit de hand gelopen. Feit is dat Zambra nu al een dik decennium de meest bewierookte auteur van Zuid-Amerika is. Zijn intieme prozadebuut ‘Bonsai’ werd in 2006 op slag een wereldwijde bestseller en wat sindsdien uit zijn pen vloeit, wordt steevast op gejuich onthaald. Met intrigerende titels als ‘Het verborgen leven van bomen’ en ‘Manieren om naar huis terug te keren’ veroverde Zambra zijn plek tussen de groten van de Spaanstalige literatuur.

©rv

Nu is er eindelijk de vertaling van ‘Mis documentos’. Zambra’s dikste boek tot nog toe is ironisch genoeg een bundeling van kortverhalen. Maar wie goed leest, durft daaraan te twijfelen. Eerder dan een willekeurige greep uit de gelijknamige map op zijn computer is dit een ingenieuze compositie van in elkaar verstrengelde en op elkaar inwerkende vertellingen. Samen vormen ze een verkenning van het leven in Chili anno nu, met alle verwarring, onzekerheid over de toekomst, en gebrek aan vertrouwen in politiek die daarbij horen.

Zambra’s personages zijn op drift, ze lijken niet gemaakt om relaties in stand te houden, iets voor zichzelf op te bouwen of stabiliteit te creëren. Hun leven speelt zich af in een soort limbo. Tegelijk zijn het aandoenlijke, scherpzinnige en heerlijk onvoorspelbare figuren waar je niet op uitgekeken raakt. Zambra laat melancholie en humor versmelten. Hij laat je samen met zijn personages verdwalen, en stiekem hoop je dat er aan die dwaaltochten nooit een einde komt. JDT

Vergeven en vergeten | Philip Kerr

©rv

De voorbije jaren voelde ik steevast enige opwinding als ik een mail van de Britse uitgeverij Quercus Books ontving. Dat kon alleen maar betekenen dat Philip Kerr een nieuw avontuur van zijn Duitse oercynische detective Bernie Gunther had geschreven. Op 24 maart was het anders. ‘Met grote droefheid melden we het overlijden van Philip Kerr’, luidde het bericht. Aan kanker was geen ontsnappen.

Een paar weken later verscheen postuum ‘Vergeven en vergeten’. Vanaf de eerste pagina kan je niet anders denken dan dat Kerr bij het schrijven wist dat zijn dagen beperkt waren. Het boek begint in een mortuarium van een begrafenisondernemer. Het is even slikken. Maar daarna gaat alles in de gekende rotvaart voort. Gunther wordt naar Athene gestuurd, waar hij voor een verzekeringsmaatschappij moet achterhalen wat in 1944 is gebeurd met een gezonken boot.

Volgend jaar verschijnt Kerrs allerlaatste boek. Benieuwd of het ook het einde van Gunther betekent. KVB

Al onze gisterens | Natalia Ginzburg

©rv

Bijna dertig jaar na haar dood geldt Natalia Ginzburg (1916-1991) als een van de groten van de naoorlogse Italiaanse literatuur. Alleen bleef ze hier wat onder de radar en was haar werk niet meer te verkrijgen. De publicatie van ‘Al onze gisterens’ zette dit jaar die misstand recht.

De roman is een uitstekende introductie tot Ginzburgs rijke oeuvre. In de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog staan twee families centraal. De lotgevallen van het bonte gezelschap worden vanop een afstand geobserveerd door Anna. Ze raakt zwanger van de buurjongen Giuma, die haar evenwel afwijst. Een oude vriend van haar vader, Cenzo Rena, biedt haar een uitweg en trouwt met Anna.

Op het eerste gezicht is ‘Al onze gisterens’ een simpele familieroman, maar Ginzburg graaft dieper en schetst een soms schrijnend, dan weer ontroerend of grappig beeld van menselijke relaties. De luidruchtige gesticulaties van de meeste personages verbergen het gevoel van eenzaamheid dat hen overvalt. Het zijn uitgerekend de stiltes tussen het geraaskal die veelzeggend zijn. EZ

Mythos: De Griekse mythen herverteld | Stephen Fry

©rv

De Britse komiek en schrijver Stephen Fry verzette titatenwerk door de klassieke mythen neer te pennen. Het levert een waanzinnige, geestige en toegankelijke trip door de antieke wereld op, doorspekt met de eigenaardigheden en escapades van de Griekse goden.

Fry toont hoe de Griekse stervelingen hun wereldbeeld vormden terwijl de titanen en de goden zich schuldig maken aan allerlei ranzigheden. Het is een relaas van serieel bedrog, ijdelheid en wraak. De centrale rol is voor de oppergod Zeus, die zich in allerlei bochten wringt om toch maar van bil te kunnen gaan. Jong, oud, broer, zus, dochters of dieren, Zeus lust het allemaal.

Het is uitkijken naar de sequel. In ‘Helden’ worden de avonturen van Heracles en koning Minos bezongen. BVZ

Club Mars | Rachel Kushner

De 28-jarige Romy Hall heeft twee keer levenslang gekregen, en nog eens zes jaar. En dat is niet het enige cynische element in deze rauwe roman.

©rv

‘Club Mars’ trapt af met de busrit naar de gevangenis van Sanville, een zwaar beveiligd complex waar Romy naartoe moet omdat ze haar stalker heeft doodgeslagen. Vlak na aankomst bevalt een gedetineerde, de boeien nog om. Niemand helpt. Nog voor ze het kind kan aanraken, wordt het voor altijd weggenomen. Het is slechts een van de vele hartverscheurende maar waarheidsgetrouwe levensgeschiedenissen in het boek.

Kushner deed uitgebreid onderzoek naar het Amerikaanse penitentiair systeem. Dat voel je in de details: het toilet als postsysteem tussen gedetineerden, de absurde regels waarmee de instelling controle probeert uit te oefenen (‘huilen dient tot een minimum beperkt te worden’). De personages komen uit de onderbuik van de Amerikaanse samenleving: de armen, de verslaafden, de gestoorden, de gekleurden, de pechvogels.

Kushner schrijft levendig en is gul met zwarte humor. Maar wie een boek graag dichtslaat met een warm gevoel, laat ‘Club Mars’ beter links liggen. SVL

Kudos | Rachel Cusk

©rv

Een van de opmerkelijkste romans die dit jaar vanuit het Verenigd Koninkrijk zijn komen overwaaien. Dit laatste deel van Rachel Cusks Faye-trilogie is opnieuw een bravourestuk. Centraal staat de enigmatische Faye, een schrijfster van middelbare leeftijd die zich van de ene naar de andere tête-à-tête beweegt. Zowel kennissen als volslagen onbekenden storten hun hart bij haar uit en doen de intiemste ontboezemingen.

In de kern is ‘Kudos’ een bezinning over de machtsstructuren die in het dagelijks leven zitten ingebakken. Er is geen sprake van een plot, karakterontwikkeling of pointe. In plaats daarvan trekt Cusk een spiegelpaleis op, een ingenieus web van verhalen die elkaar nuanceren, versterken of ondermijnen. In dat patchwork probeert Cusk de tijdgeest in al zijn complexiteit te vatten.

Met ‘Kudos’ sluit Cusk een trilogie af die nu al geldt als een mijlpaal. JDT

In de tuin van het beest | Leïla Slimani

Adèle, het hoofdpersonage in deze roman, is een nymfomane. Maar wie erotische literatuur verwacht, komt bij de Franse schrijfster Leïla Slimani bedrogen uit.

©rv

Koel, beknopt en met de precisie van een laserprinter beschrijft Slimani het wereldje van de afstandelijke journaliste Adèle en haar man Richard, een goedige dokter. Er zijn de etentjes met collega’s, de vernissages van artistieke vrienden, de kneuterige familieweekends die Adèle zo de keel uithangen. Echte opwinding zoekt ze bij wie het haar wil geven, in sombere flatjes, op een bureau of op de achterbank.

‘In de tuin van het beest’ is een vivisectie van een ogenschijnlijk geslaagd maar diep ongelukkig huwelijk tussen een goede maar saaie man en een wrede, van zelfhaat zwelgende vrouw.

Het boek werd pas dit jaar in het Nederlands vertaald, maar is eigenlijk het debuut van de Frans-Marokkaanse Slimani uit 2014. Voor haar tweede boek, het ijselijke ‘Chanson douce’ (in 2017 vertaald als ‘Een zachte hand’), over een nanny die haar oppaskinderen vermoordt, kreeg ze de Prix Goncourt. SVL

Tot in de hemel | Richard Powers

‘John Hoel begraaft zijn vader onder de kastanjeboom die de man zelf had geplant.’ Sommige verhalen hebben maar 14 woorden nodig om een wereld op te roepen. En zo staat ‘Tot in de hemel’ vol met duizenden woorden die samen 608 bladzijden vormen en een prachtig boek van Richard Powers. Over negen mensen en over hoe bomen en mensen in hecht verband het leven trotseren.

Een recensent verleidde me tot dit boek met de titel ‘Zolang er bomen groeien, is er hoop’, een echo van een gedicht van Herman De Coninck dat ‘Winter’ heet. Maar de zomer ging pas over in de herfst toen Powers’ verhalen me diep in Frankrijk bijna deden vergeten te kijken naar de bomen die daar stilaan bladeren loslieten. Een van die platanenbladeren zit nu bij het verhaal van Douglas Pavlicek, daar en dan gelezen, dit was 2018.

En dit is het boek van 2018. In de prachtige verhalen slaagt Powers erin een thema als ecologie vast te pakken en in hoofd, hart en lijf van de lezer te kleven. Ja, het is gedrukt op veel papier en papier komt van bomen. Maar laat dat de hoop niet wegsmelten. RVP

Huis in brand | Kamila Shamsie

©rv

‘Wat heeft het voor zin je uitsluitend te omringen met versies van jezelf?’ Dat denkt een hoofdpersonage in ‘Huis in brand’. En dat is precies het inzicht waarmee je verweesd achterblijft als je de roman van de Londense Kamila Shamsie uit hebt.

Om het delicate verhaal te brengen van een Brits-Pakistaans gezin dat eerst de vader en later een broer naar Syrië ziet vertrekken om zich bij IS te voegen, baseerde Shamsie zich op de Griekse tragedie ‘Antigone’ van Sophocles. Ze koppelt de thema’s van het klassieke theaterstuk moeiteloos aan de actualiteit en laat zo zien dat de morele ideeën die Sophocles al troubleerden - de staat versus de burger, het geweten versus de wet - ook vandaag nog uiterst relevant zijn.

Met een traditionele perspectiefwissel, waardoor de psychologie van de personages altijd primeert, creëert Shamsie nuance in een debat dat doorgaans plat gepolariseerd wordt. Dankzij haar beheerste, observerende maar tedere stijl laat ze ruimte voor interpretatie, terwijl ze ongenadig opbouwt tot een ontknoping die je laat botsen op de limieten van je eigen geest. MVO

De hoofdstad | Robert Menasse

©rv

Het klinkt niet bepaald sexy: een roman van meer dan 400 pagina’s bevolkt door Europese ambtenaren die in Brussel het imago van de Europese Commissie moeten opvijzelen. Maar de Oostenrijker Robert Menasse kreeg er wel de grootste boekenprijs van het Duitse taalgebied voor. Zijn Europaroman is dan ook hemels schertsend en ironiserend over de Europese instellingen.

Met levensechte personages en verhaallijnen die gaandeweg in elkaar knopen, fileert Menasse in ‘De hoofdstad’ de bureaucratie en de ons-kent-onsmicrokosmos rond het Schumanplein.

Voor de EU-lovers: de Oostenrijker glijdt in zijn mozaïekvertelling niet af tot een populistisch anti-Europapamflet. Daarvoor zijn de Europese waarden - vrede, vrijheid en menselijke waardigheid en het bestrijden van sociale uitsluiting en discriminatie - hem te dierbaar. Dat voel je aan elk woord in dit boek.

Zijn ontgoocheling over de langzame verdwijning van de naoorlogse gedachte waarop Europa is gebouwd, spoelt Menasse weg met akelig slimme satire. Met dank ook aan een varken dat door de Brusselse straten racet. TP

Paris-Austerlitz | Rafael Chirbes

©rv

Deze laatste roman van de Spaanse grootmeester verscheen postuum en is opvallend intiem: een troebele liefdesgeschiedenis die zich afspeelt in Parijs. Een jonge Spaanse schilder vindt onderdak bij Michel, een oudere, levenslustige arbeider. Tussen beide mannen ontspint zich al snel een even onstuimige als ingewikkelde liefde die alleen maar kan uitmonden in een ramp.

‘Paris-Austerlitz’ is een wrede maar bloedmooie vertelling over de liefde en de dood. Chirbes schildert een haarscherp clair-obscur van de romance, zowel van de kortstondige verlokkingen als van de lange nasleep. De roman is vernuftig gecomponeerd. Het drama wordt spiraalgewijs opgebouwd, zoals een roofvogel zijn prooi fixeert. Het elegante proza waarvan Chirbes zijn handelsmerk heeft gemaakt, is een feest om te lezen. JDT

Saga | Brian K. Vaughan en Fiona Staples

Een blauwe naaktkat die signaleert wanneer mensen liegen. Een huurmoordenaar zonder armen, maar wel met spinnenpoten. Een dronken cycloop die stationsromans schrijft. Het zijn enkele van de personages die de stripreeks ‘Saga’ bevolken.

Niets voor u? Dat dacht ik eerst ook. Maar ik ben gezwicht, omdat ‘Saga’ zoveel meer is dan een doordeweeks sciencefictionverhaal. De plot over een onwaarschijnlijke liefde in een door oorlog verscheurd universum is een kapstok voor een rist relevante thema’s, zonder dat het prekerig wordt. En hoewel er geen mens in voorkomt, blinkt ‘Saga’ uit in diepmenselijke onderwerpen als verlies, liefde, seks, geweld en persoonlijke groei.

Brian Vaughan voorziet het scenario van genoeg humor en spanning, zodat het niet zwaar op de hand wordt. En dankzij illustratrice Fiona Staples ziet de strip er ook nog eens adembenemend uit. De reeks werd de jongste jaren niet voor niets met awards overladen. BS

Geciteerd

18 quotes uit onze boekrecensies en interviews van het bijna voorbije jaar.

‘De vraag hoe democratisch een land is, wordt irrelevant.’

Over ‘Technocracy in America’ van Parag Khanna, 10/3

‘Steden zijn plekken waar ideeën naartoe gaan om seks te hebben.’

Eric Weiner over ‘The Geography of Genius’, 26/5

‘Papier blijft een geweldige technologie. Ik heb altijd een klein notitieboekje op zak.’

Walter Isaacson over ‘Leonardo Da Vinci, de biografie’, 9/6

‘Harari voorspelt een wereld waarin Romeo eerst een Facebook-algoritme raadpleegt voor hij met Julia aanpapt.’

Over ‘21 lessen voor de 21ste eeuw’ van Yuval Noah Harari, 18/8

‘Data maken de wereld slechter. Het naïeve geloof in hun almacht maakt ons dommer en onverdraagzamer.’

James Bridle over ‘New Dark Age, 25/8

‘Mensen overdrijven alles wat in het nieuws komt. Ze overschatten het aantal migranten, de criminaliteitsgraad en het percentage minderheden.’

Steven Pinker over ‘Verlichting nu’, 29/9

‘Muziek is te veel verstrooiing en vertroosting geworden.’

Alicja Gescinska over ‘Thuis in muziek’, 29/9

‘Waarom maken we elkaar zo gek met de strijd tegen terrorisme, die historisch gezien niet eens zo heftig is?’

Beatrice de Graaf over ‘Tegen de terreur’, 6/10

‘Dat bijen tot vier kunnen tellen, is dat niet prachtig?’

Anne Sverdrup-Thygeson over ‘Terra insecta’, 3/11

‘Lieg de hele tijd, zodat liegen normaal wordt.’

Timothy Snyder over ‘De weg naar onvrijheid’, 17/11

‘In de wereld die ik schets, gebeurt niets met een man dat niet gebeurt met vrouwen in de wereld waarin we vandaag leven.’

Naomi Alderman over ‘De macht’, 13/1

‘Parijs is een ‘madame’, té elegant eigenlijk. Brussel is dat niet, met haar gescheurde netkousen. Net dat maakt deze stad zoveel spannender.’

Robert Menasse over ‘De hoofdstad’, 3/3

‘Wolfe leidde een stormachtig leven dat werd getekend door vechtpartijen, seksuele escapades en sloten alcohol.’

Over ‘Daal neder, engel’ van Thomas Wolfe, 28/4

‘Lispector schreef om alle zekerheden op hun grondvesten te doen daveren. Een van de belangrijkste romans van de 20ste eeuw.’

Over ‘De passie volgens G.H.’ van Clarice Lispector, 16/6

‘In zekere zin is de post-democratische era al aangebroken. Eenvoudigweg omdat we erin geloven dat de democratie op haar laatste benen loopt. Democratie heeft ons vertrouwen en zelfs onze liefde nodig om te kunnen bestaan.’

Juli Zeh over ‘Lege harten’, 15/9

‘Overdag voelt de eenzaamheid van de bergen aan als iets vruchtbaars, maar ’s avonds is het triestiger. Dan mis ik het contact met andere mensen.’

Paolo Cognetti over ‘De buitenjongen’, 22/9

‘Ik begreep pas hoe groot en beroemd Dave Eggers was toen hij me uitnodigde voor een diner en me voorstelde aan Bono.’

Hoofdpersonage Mokhtar Alkhanshali over ‘De monnik van Mokka’ van Dave Eggers, 20/10

‘Proust heeft met zijn titanenwerk een paleis gebouwd waarin elke kamer een nieuwe verrukking biedt.’

Over ‘Op zoek naar de verloren tijd’ van Marcel Proust, 10/11

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud