De verdampte grens tussen herinnering en verbeelding

©Gamma-Rapho via Getty Images

Nobelprijswinnaar Patrick Modiano is een melancholicus pur sang. In ‘Slapende herinneringen’ laat hij de grens tussen herinnering en verbeelding verdampen. In het vloeibare tussengebied gaat hij op zoek naar een leven dat misschien ooit het zijne was.

Het klinkt misschien wat oneerbiedig, maar eigenlijk maakt het niet echt uit welk boek van de Franse schrijver Patrick Modiano je openslaat. Telkens opnieuw keren dezelfde vertrouwde thema’s en bespiegelingen terug, dezelfde schemerige decors en ongrijpbare personages, dezelfde suggestieve stijlfiguren.

Zijn jongste boek vormt daarop geen uitzondering. Jean D., een schrijver op leeftijd, blikt terug op zijn jeugd in het Parijs van de jaren zestig. Maar terwijl hij zich de individuen en intriges uit die tijd weer voor de geest probeert te halen, rijzen er meer vragen dan er antwoorden komen. ‘Elke herinnering is een stukje van de puzzel, maar er ontbreken er heel veel, zodat de meeste niet bij elkaar passen. Soms lukt het me om er twee of drie met elkaar te verbinden, maar meer ook niet.’

Houvast bij vrouwen

Het verleden laat zich niet zo gewillig terugroepen. Daarom zoekt Jean D. houvast bij de vrouwen die hem in die tijd op sleeptouw hebben genomen. Raadselachtige, ondoorgrondelijke figuren die even onverwachts verschijnen als verdwijnen. Hij heeft met hen de lege, onbestemde uren gedeeld van een doelloze jeugd. Maar ook zij blijken in zijn herinnering slechts schimmen die al hun geheimen voor zich houden.

De titel ‘Slapende herinneringen’ is dus enigszins misleidend. Want meer dan over herinneringen, gaat het over het onvermijdelijke vergeten. Hoe het geheugen zijn greep verliest en het verleden wegzinkt in vergetelheid. Er resten slechts fragmenten, ‘afgebroken sporen, vluchtige en bijna ongrijpbare menselijke lotsbestemmingen’. De grote lijnen zijn uitgewist, de intriges en hun hoofdfiguren overwoekerd.

Alleen het decor en bepaalde details zijn nog helder: de avondlijke straten van Parijs, duistere restaurants, lege kamers, verlaten stations. Korte notities van data, straatnamen en telefoonnummers in schriftjes en agenda’s. De verteller klampt zich eraan vast als een drenkeling aan een stuk wrakhout, in de hoop iets te vinden dat hij over het hoofd heeft gezien. Een sleutel waarmee hij het verleden kan ontgrendelen.

Mysteries van Parijs

‘Als kind en als tiener voelde ik me al onweerstaanbaar aangetrokken tot alles wat te maken had met de mysteries van Parijs.’ De woorden komen uit de mond van verteller Jean D., maar Modiano had ze evengoed zelf kunnen uitspreken.

‘Slapende herinneringen’ valt dan ook op als een van zijn intiemste boeken. Hij deelt met het hoofdpersonage niet alleen zijn naam - Jean is ook een van Modiano’s voornamen - maar ook zijn geboortedatum en -plek. Net als Jean D. heeft Modiano zijn tienerjaren doorgebracht in internaten, half verstoten door een acterende moeder en een afwezige, vermoedelijk criminele vader. Allebei zijn ze na een eenzame, ledige jeugd schrijver geworden.

Autobiografische verwijzingen

De autobiografische verwijzingen zijn zo talrijk dat de grens tussen werkelijkheid en verbeelding vloeibaar wordt. Het is onduidelijk waar Modiano een tip van de sluier licht, en waar de verdichting begint. Hij leidt ons naar een ontredderend inzicht: dat het leven dat we hebben geleid na verloop van tijd ook voor onszelf een mysterie wordt. En dat we zoveel andere levens hadden kunnen leiden, die we allemaal aan ons hebben laten voorbijgaan. ‘Elke ontmoeting leek een kruispunt van mogelijkheden en ik had het verzuimd om een weg in te slaan die misschien de juiste was geweest.’

Het is een gedachte die weemoedig door het boek waait: kunnen we het verhaal herschrijven en het leven een andere richting uitsturen? Of beweegt de tijd in cirkels en is alles in de ban van een eeuwige wederkeer? Jean troost zich met de poëzie van die esoterische gedachten. ‘We zouden elkaar altijd weer ontmoeten, in diezelfde straat, zoals de wijzers van een uurwerk elkaar elke dag tegenkomen om twaalf uur ’s middags en twaalf uur ’s nachts.’

Steeds weer hetzelfde boek

Kwatongen beweren weleens dat Modiano steeds weer hetzelfde boek schrijft. Dat is waar en niet waar. Beter is het zijn oeuvre te lezen als één groot werk dat almaar wordt uitgebreid, een labyrint dat zich steeds verder vertakt in gangen en kamers. Modiano’s queeste om het verlorene terug op te roepen is gedoemd zich altijd maar te herhalen. Parijs is daarbij de gedroomde metafoor voor zijn oeuvre: een stad waarin je eindeloos kan blijven verdwalen.

‘Slapende herinneringen’ is niet Modiano’s toegankelijkste boek. Verhaallijnen vervluchtigen nog voor ze goed en wel zijn opgeraapt, personages blijven vage figuren en herinneringen lijken zich zonder samenhang aan elkaar te rijgen. Maar in die efemere compositie verweven Modiano’s mijmeringen, twijfels en obsessies zich tot een ontroerende meditatie over vergankelijkheid en verlies. Een virtuoos kleinood voor de liefhebber.

Patrick Modiano - Slapende herinneringen - 2018, Querido, 112 blz., 17,99 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content