Een blik in Thomas Cromwells hoofd, net voor het van het kapblok rolt

Voor haar uitgebreide research naar het dagelijks leven in de zestiende eeuw deed schrijfster Hilary Mantel onder andere een beroep op de expertise van de Leuvense prof Guido Latré. ©Guardian / eyevine

Hilary Mantel heeft acht jaar gewerkt aan het laatste boek van haar trilogie over de beruchte Engelse staatsman Thomas Cromwell. De 1.234 pagina’s van ‘De spiegel en het licht’ vragen ook van de lezer een inspanning. Maar wie doorbijt, wordt meer dan beloond.

Met zijn onthoofding in Tower Hill op 28 juli 1540 komt een onherroepelijk einde aan het drieluik dat Mantel aan de Britse staatsman heeft gewijd, een tour de force van meer dan 2.000 pagina’s en 15 jaar werk. 

Het is geen toeval dat voormalig Amerikaans president Barack Obama het eerste deel, ‘Wolf Hall’, vorige zomer nog meegaf als leestip, al verscheen het al in 2009. Mantel schrijft over meer dan de geschiedenis van Engeland. Ze schildert een psychologisch portret van de macht: het geroddel, het geplot en het eeuwige gevecht om de perceptie. De consequenties van het machtsspel zijn vandaag wel minder bloederig dan in de tijd van koning Henry VIII. Wikipedia vermeldt 53 onthoofdingen onder zijn bewind, waaronder twee van zijn eigen echtgenotes. Uiteindelijk worden de grillen van de vorst ook zijn vertrouweling Cromwell fataal.

Schrijfster Hilary Mantel kreeg al twee keer de Man Booker Prize voor de eerste twee delen van de trilogie over Thomas Cromwell. Hier poseert ze op de prijsuitreiking van deel twee, 'Bring up the bodies', vertaald als 'Het boek Henry.' ©Reuters



‘Wolf Hall’ draait om het huwelijk van Henry met Anna Boleyn. Daarvoor moet hij eerst scheiden van de katholieke Catarina van Aragon. Het gevolg is de breuk van de Engelse kerk met de machtige paus. In de opvolger ‘Het boek Henry’ is de koning zijn tweede echtgenote al beu. Ze is te temperamentvol en schenkt hem een dochter in plaats van de vurig gewenste zoon. Cromwell, zijn eerste minister, krijgt de onuitgesproken opdracht haar uit de weg te ruimen.
Deel twee eindigt met Anna Boleyn voor de beul. De koning heeft zijn oog dan al laten vallen op een van haar hofdames, Jane Seymour, zijn volgende vrouw. Cromwell krijgt als beloning de adellijke titel van lord, de ultieme triomf voor de zoon van een pauper, die huursoldaat, lakenkoopman, advocaat en uiteindelijk toppoliticus wordt. Deel drie, ‘De spiegel en het licht’, dat op 6 mei verschijnt, gaat over zijn onvermijdelijke val: het einde van Thomas Cromwell.

Mantel levert verbaal vuurwerk, met gevatte dialogen en droge humor die hardop doet lachen.


Machiavellist

Hoe schrijf je het sluitstuk van een trilogie waarvan iedereen de ontknoping al kent? Mantel slaagt erin juist die voorkennis slim in te zetten voor extra suspense. Wie van de vele vijanden die Cromwell in zijn lange carrière heeft gemaakt, plant uiteindelijk het mes? De notabelen; met hun minachting voor zijn eenvoudige komaf? De kringen rond Anna Boleyn of de wraakzuchtige prinses Mary? Heeft hij nog de juiste connecties met buitenlandse diplomaten? Wanneer valt hij uit de gratie van het volk?

'De spiegel en het licht' is het derde en laatste deel van de Britse schrijfster Hilary Mantel over het leven van staatsman Thomas Cromwell.


Historici zijn doorgaans niet mals voor Cromwell, die wordt afgeschilderd als een nietsontziende machiavellist. Mantel weerstaat de verleiding de man te herleiden tot zijn ambities. ‘Praten met de doden’, zo omschrijft de schrijfster haar methode. Ze laat Cromwell zien als de smidszoon met een minderwaardigheidscomplex die het schopt tot graaf van Essex, een nouveau riche die de prijs van een el fluweel vanbuiten kent maar ‘een krankzinnig bedrag’ uitgeeft aan een cyperse kat uit Damascus. Ze toont de politieke meesterschaker, de Europese polyglot die Oud-Grieks studeert en Antwerps dialect spreekt. Maar ook de sadist, gedreven door wraakzucht, die genoegen schept in het vernederen.

Zin voor detail

De onthoofding van Boleyn aanschouwt hij onbewogen. De Franse beul krijgt nadien een schouderklopje, ‘de man heeft zich stijlvol van zijn taak gekweten’. Cromwell kijkt toe hoe een hofdame met het in doeken gewikkelde hoofd van de koningin worstelt, ‘een hoofd is zwaarder dan je denkt’. Daarna neemt hij met smaak een tweede ontbijt. ‘Heerlijk witbrood, koppige wijn die het hoofd roezig maakt.’

Mantel levert verbaal vuurwerk, met gevatte dialogen en droge humor die hardop doet lachen.


Onverbloemd en precies beschrijft Mantel het dagelijks leven in het 16de-eeuwse Engeland, met zo’n zin voor detail dat de lezer de ingemaakte perziken die Cromwell graag eet haast kan proeven, net als de ‘paling in amandelsaus’ die hij de Franse ambassadeur serveert. We voelen het bewerkte fluweel, de karmozijnrode mantel in tafzijde, de eekhoornhuiden en het leer, ‘zacht als de zucht van een maagd’.
Toegegeven, Mantel vraagt een zekere inspanning van de lezer. Het is opmerkelijk dat zulke complexe turven, al twee keer bekroond met de prestigieuze Man Booker Prize, bestsellers zijn geworden. Een hulplijn is noodzakelijk om de finesses van alle intriges te volgen. Het boek wordt voorafgegaan door een overzicht van personages en een stamboom van de Tudors, de clan van Henry.

Voor haar uitgebreide research naar het dagelijks leven in de zestiende eeuw deed schrijfster Hilary Mantel onder andere een beroep op de expertise van de Leuvense prof Guido Latré. ©Guardian / eyevine



Mantel schrijft in een aparte stijl, steeds in de tegenwoordige tijd en - als ze over Cromwell spreekt - in de hij-vorm. Ze wisselt observatie met inleving af, ze kruipt in zijn hoofd om zijn gedachten te lezen en zet dan een stap terug en beschouwt. Het effect is meeslepend, we voelen de spanning en de rusteloosheid stijgen. Maar deze vorm vraagt van de lezer wel constante aandacht en concentratie, of hij verliest de draad.
Het is duidelijk dat Mantel diep en breed historisch onderzoek heeft gedaan. De originele Engelstalige versie eindigt met een bijzondere ode aan Antwerpen, helaas niet meegenomen in de Nederlandse vertaling, en een compliment voor haar adviseur, de Leuvense prof Guido Latré. Een man ‘die met een pijl door de tijd kan schieten’, schrijft Mantel.

Verbaal vuurwerk


De passages waarin ze de houvast van de historische feiten ontbeert en louter op haar verbeelding afgaat, zijn niet de sterkste stukken. Ze verzint voor Cromwell een buitenechtelijke dochter, een liefdesbaby van zijn tijd als lakenkoopman in Vlaanderen, die hem op een weinig geloofwaardige manier opzoekt in zijn woning in Austin Friars. Veel aandacht gaat in dit derde en laatste deel ook naar zijn jeugd, een periode waarover wetenschappers heel weinig weten. De lange herinneringen die Cromwell ophaalt, doen de vaart van het verhaal wat stokken.

Het leven van Thomas Cromwell is als een spiegel, maar ook een ontsnappingsroute naar een andere wereld.



Maar wie aanhaakt en doorbijt, wordt beloond. Met prachtige, lange zinnen, het aanstrepen waard. Mantel lezen is als luisteren naar een jazztrompettist die begint aan een complexe frase en die feilloos afmaakt, net op het moment dat je denkt ‘dit gaat niet lukken’. Ze levert verbaal vuurwerk, met gevatte dialogen en droge humor die hardop doet lachen. Het ligt haast voor de hand dat de BBC van de eerste twee delen een serie maakte, met onder anderen Damian Lewis en Claire Foy. Ook het slotstuk zal worden verfilmd.


We zouden de boeken over Thomas Cromwell eerder in de categorie ‘haardvuurroman’ indelen, te lezen tijdens de dagen waarin het langer donker is dan licht. Toch is er geen beter moment om aan de trilogie te beginnen dan vandaag, terwijl waan en ratio vechten om schermtijd, leiderschap in vraag wordt gesteld en complotdenken besmettelijk lijkt. Nu een lange vakantie op een exotische bestemming niet langer haalbaar lijkt, biedt het leven van Thomas Cromwell een spiegel, maar ook een ontsnappingsroute naar een andere wereld. Blijf dus nog even in uw kot, en begin aan Hilary Mantel.

 

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud