Een stem voor alle alleenstaande Japanse moeders

Yuko Tsushima in 1991. Ze schreef met 'Domein van licht' in 1979 een roman die de patriarchale Japanse samenleving door elkaar schudde. ©Roger-Viollet via AFP

In eigen land wordt ze tot de krans van literaire grootheden gerekend, maar hier bij ons is de Japanse Yuko Tsushima, overleden in 2016, nog niet breed bekend. Met het onlangs verschenen 'Domein van licht' werd een glanzend pareltje opgevist.

'Domein van licht' opent met een van zonlicht verzadigde scène. Een jonge moeder en haar tweejarige dochtertje staan in de deuropening van hun nieuwe appartement, op de rand van een nieuw leven. Het is een volstrekt onopvallende en toch wonderlijke woonst op de derde verdieping, de hoogste, van een oud pand in Tokio. Omdat er aan alle zijden ramen zijn, baden de kamers in licht.

Het is de plek waar de jonge vrouw langzaam ontdekt wat het betekent vrij te zijn, zowel de zegeningen ervan als de tol die ze betaalt. Nadat haar man om troebele redenen bij haar is weggegaan, staat ze er alleen voor. En het leven is niet zachtmoedig voor een alleenstaande moeder.

De hoopvolle verwachtingen van het begin verliezen al gauw hun glans. Door de nachtelijke huilbuien van haar dochtertje komt ze amper aan slapen toe. Op begrip of hulp van haar omgeving moet ze niet rekenen. Ze raakt steeds meer geïsoleerd en komt langs alle kanten in botsing met de heersende verwachtingen en rollenpatronen.

Yuko Tsushima toont dat het mogelijk is om in Japan als moeder het heft in eigen hand te nemen en dat het leven alsnog vol kleine bekoringen zit.

Ze is allesbehalve een ideale moeder: ze verliest haar dochtertje in het park, slaat haar in het gezicht en laat haar alleen thuis achter om een nachtje te gaan drinken. Het boek verscheen in 1979 en veroorzaakte heel wat deining in die tijd. Tsushima (1947-2016) raakt een onderwerp aan dat niet vanzelfsprekend is in een maatschappij die diep geworteld is in patriarchale structuren en het traditionele gezinsleven hoog in het vaandel draagt.

Vooral omdat ze, ondanks alle tegenslag die de jonge moeder te verwerken krijgt, niet streng is voor haar hoofdpersonage. Tsushima toont dat het mogelijk is om als moeder het heft in eigen hand te nemen en dat het leven alsnog vol kleine bekoringen zit.

In elk hoofdstuk bloeit wel een onverhoeds moment van bekoring open. Wanneer het grote dakterras onder water komt te staan en ze met haar dochtertje een hele avond speelt in die glinsterende zee hoog boven het rumoer van de stad. Of wanneer de moeder in de verte een schip ontwaart dat in 'een licht en rustgevend roze' drijft, waarna ze haar dochtertje opbelt om haar te vertellen over 'het schip waar jij en ik samen op moeten zitten'.

Tsushima was zelf alleenstaand en de dochter van een alleenstaande moeder. Haar vader was de beroemde schrijver Ozuma Dazai die samen met zijn minnares zelfmoord pleegde toen Yuko ongeveer een jaar oud was. In 'Domein van licht' grijpt ze naar haar eigen ervaringen om een verhaal te vertellen dat ze met ontelbare vrouwen deelt. Vrouwen die hier misschien wel voor het eerst in de Japanse literatuur een stem krijgen en in ere worden hersteld.

Loutering

De jonge moeder is voortdurend gefascineerd door het licht: de textuur en de schakeringen ervan, de gloed die het over de dingen legt. Ze koestert een diep verlangen 'met het licht te versmelten en zelf in een lichtdeeltje te veranderen'. Wegens de betoverende lichtinval voelt ze zich meteen thuis in het nieuwe appartement. 'Met een overvloed aan licht is het me uitstekend gelukt mijn dochtertje te beschermen tegen de verandering in haar omgeving.'

Maar Tsushima is niet het type schrijver dat zich met simpele, eenduidige metaforen inlaat. Het licht blijkt niet louter iets positiefs. Soms is het beklemmend, verstikkend, op het angstaanjagende af. Wanneer de moeder op een avond haar slaperige dochtertje het park uit draagt, wordt ze overvallen door 'het zwaarmoedige gevoel dat er in de duisternis achter me iets glinsterde wat hardnekkig achter me aan joeg. Een klein maar heet licht.'

Licht maakt zichtbaar. Het toont de wereld zoals ze is, in haar lelijkheid en pracht, tederheid en meedogenloosheid. Het onthult zowel de gevaren als de vluchtroutes. Niets ontsnapt aan het licht, en daarom is het zowel een zegen als een vloek. Het werpt helderheid, ook waar je de dingen liever niet helder ziet. Net om die reden kan licht ook loutering brengen.

Het boek put zijn kracht uit de weigering om ironisch te zijn.

Het jaar dat ze in het van licht verzadigde appartement woont, is een rite de passage. Het markeert de moeizame overgang naar een nieuw leven. Een leven waar ze niet voor gekozen heeft en dat haar voor veel uitdagingen stelt, maar waar ze langzaam voor zichzelf een nieuwe vorm in vindt.

Het boek put zijn kracht uit de weigering om ironisch te zijn. Tshushima vertelt met een standvastige oprechtheid en dat vertaalt zich ook naar het ongekunstelde van haar zinnen. Ze zijn eenvoudig, op het karige af, en net daarom ook zo weergaloos ontroerend.

Tsushima werpt licht tot in de meest verborgen kieren van het leven van de jonge moeder. Ze onthult de complexiteit ervan tot in de kleinste details, zowel de ontroerende als de rampzalige. Op die manier ontstaat het portret van een imperfecte moeder die haar uiterste best doet om voor haar dochtertje te zorgen, hoe hard ze soms ook tekortschiet. Hoe ze dapper een vrijplaats verovert voor zichzelf, en kracht vindt in haar zelfstandigheid.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud