Hulde aan een poète maudit

Charles Baudelaire, even bekend om het leven dat hij leidde als om de poëzie die hij schreef. ©Â© Peter Holmes

Het is vrijdag tweehonderd jaar geleden dat Charles Baudelaire (1821-1867) werd geboren. Uitgeverijen huldigen de Franse dichter met nieuwe uitgaven, waaronder een intrigerende selectie brieven en een bundel zinnelijke sonnetten.

Hij was de poète maudit bij uitstek, de artistieke verschoppeling die slecht kon aarden in de burgerlijke maatschappij. In zijn poëzie sloten zwarte romantiek en symbolisme een verbond. De gedichten zijn als hypnotiserend geritmeerde koortsdromen waarin de verlokkingen en het verderf van de moderne stad worden bezongen. Die stad was het uit zijn voegen barstende Parijs dat in de 19de eeuw de allure van een wereldstad kreeg en waar Charles Baudelaire, steevast elegant in het zwart gekleed, door het Quartier Latin flaneerde.

Bij leven werd hij beschimpt en uitgespuwd door de goegemeente vanwege zijn obsceen geachte poëzie. Na zijn dood rees zijn ster snel en zou hij de herinnering in gaan als een van de grootste dichters die Frankrijk ooit heeft gekend.

Voor het eerst verschijnt in het Nederlands een brede selectie uit zijn brieven. Hulde aan Kiki Coumans, die keer op keer prachtige vertalingen uit het Frans brengt en ook dit keer een uitstekende tekst levert. De titel ‘Mijn hoofd is een zieke vulkaan’ is geplukt uit een brief die als volgt begint: ‘Mijn hoofd is letterlijk een zieke vulkaan. Grote onweren en machtige zonsopkomsten.’ Verderop klinkt het: ‘Verbaas u niet over de rommeligheid van mijn brief; ik barst van de verontrustende ideeën.’

Aan zijn moeder richtte Baudelaire brieven waar de wanhoop afspat: ‘De laatste keer dat u zo vriendelijk bent geweest om me 15 francs te geven had ik al twee dagen niets gegeten.’

Het vat treffend de hemelhoog juichende en dodelijk bedroefde dichter die zich voortdurend in de golfslag van zijn emoties stortte. Een kunstenaar die barstte van de plannen en de ambities, maar levenslang aan een gebrek aan discipline leed. Het is ook tekenend dat de brief gericht is aan de advocaat bij wie hij onder curatele was gesteld. Tot zijn dood leed hij, zoals het een flamboyante geldverspiller betaamt, aan een nijpend geldtekort.

Zoals Coumans in de inleiding aangeeft, is Baudelaire misschien wel even bekend om het leven dat hij heeft geleid als om de poëzie die hij heeft nagelaten. Hij is uitgegroeid tot hét symbool van de verdoemde dichter die zich van de maatschappij heeft losgesneden om zich aan de hogere idealen van de kunsten te wijden.

In de collectie brieven ontwaar je ook de man die Baudelaire was. Die maakt niet altijd een even charmante indruk, stort zich in ziekelijk egocentrische buien en is niet vrij te pleiten van een neiging tot narcisme. Vooral als het geld op is, weet hij zijn banden met vrienden en familie aan te halen. Aan zijn moeder richt hij brieven waar de wanhoop afspat. ‘De laatste keer dat u zo vriendelijk bent geweest om me 15 francs te geven had ik al twee dagen niets gegeten (...) Het is me overkomen dat ik drie dagen in bed ben gebleven, nu eens uit gebrek aan schoon goed, dan weer uit gebrek aan hout.’

Geen hielenlikker

De bundel opent met de vroegste brief die bewaard is gebleven. Het is een fascinerende tekst waarin de 10-jarige Charles aan zijn broer verslag doet van een reis per diligence. Zijn gevoeligheid laat een glimp van zich opvangen als hij de zonsondergang beschrijft: ‘De rode gloed vormde een bijzonder contrast met de bergen.’ In dezelfde brief loert ook de latere avonturier om de hoek: ‘Ik bedacht dat altijd reizen me een mooie manier van leven leek.’ Als hij op het lyceum zit, schrijft hij naar huis: ‘Ik hoor bij de rebellen. Ik wil niet zo’n hielenlikker zijn die bang is in een slecht blaadje te komen bij de frikken.’

Zijn vader verloor Baudelaire toen hij vijf was. Niet veel later hertrouwde zijn moeder met een Franse generaal. Een van de vele, eindeloos herhaalde mythes is dat hij van kindsbeen af een slechte relatie met zijn stiefvader had. De brieven nuanceren dat beeld. De jonge Charles schrijft zijn moeder hoe hard hij geniet van de gesprekken met de generaal. Er klinkt affectie en bewondering in.

Hun relatie vertroebelde op het moment dat Baudelaire het huis uit trok en zich afkeerde van de burgerlijke idealen van zijn ouders. De erfenis van zijn vader werd in korte tijd gehalveerd, toen hij een appartement in het chique Hotel Pimodan betrok en zijn vermogen uitgaf aan meubels, schilderijen en op maat gemaakte kleren.

Zijn hang naar extase dreef hem in de richting van opium, hasj en desastreuze liefdesverhoudingen. Baudelaire wilde ontsnappen aan de tijd en de harde werkelijkheid. Mentale stoornissen en verlammingsverschijnselen werden hem uiteindelijk fataal, wellicht het gevolg van een leven lang drugsgebruik. Baudelaire overleed op 31 augustus 1867.

Pijnlijke melancholie

Naar aanleiding van het jubileumjaar verschijnt bij uitgeverij Voetnoot een nieuwe editie van ‘Het spleen van Parijs’, een bundel prozagedichten die lang in de schaduw van ‘Les fleurs du mal’ heeft gestaan, maar aan herwaardering toe was.

Het spleen uit de titel verwijst naar een pijnlijke melancholie zonder oorzaak, verveling en een hang naar decadente schoonheid. Het zijn korte, allegorische teksten, observerend van aard en gelardeerd met een scheut poëtische fantasie, geschreven door een flaneur die zijn indrukken van de moderne stad neerpent.

Baudelaire omschreef de teksten als ‘een poëtisch proza, niet ritmisch en niet rijmend en toch muzikaal, soepel en hortend genoeg om de lyrische bewegingen van de ziel te kunnen volgen, de golvingen van de dromerij en de sprongen van het bewustzijn’. Hij liet ze in de loop der jaren in tijdschriften verschijnen, maar pas na zijn dood werden ze gebundeld.

Iets om naar uit te kijken: later dit jaar verschijnt een vertaling van de hand van Hafid Bouazza, geflankeerd door schilderijen van Marlene Dumas, die zich liet inspireren door Baudelaires weltschmerz.

‘Mijn hoofd is een zieke vulkaan’ is uitgegeven bij De Arbeiderspers, telt 360 pagina’s en kost 27,50 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud