Onze vrijheid ligt in handen van de rode koningin

De wetenschappers Daron Acemoglu en James Robinson hebben het over het rodekoningineffect in de samenleving, waarbij die hard moet rennen om op dezelfde plek te kunnen blijven. ©John Tenniel

In meerdere geïndustrialiseerde landen is despotisme een reëel gevaar, waarschuwen de topwetenschappers Daron Acemoglu en James Robinson in hun boek ‘Wankel evenwicht’. Met tal van voorbeelden tonen ze aan dat vrijheid en welvaart van een precaire balans afhangen.

Toen Antanas Mockus in 1994 als burgemeester werd verkozen, leek de door en door corrupte stad Bogotá eindelijk een andere richting in te slaan. De politieke buitenstaander, een hoogleraar wiskunde en filosofie, wist de lokale overheid te versterken en gaf de burgers meer inspraak. Het geweld en de vriendjespolitiek namen af, het vertrouwen van de bevolking en de kwaliteit van de dienstverlening namen toe.

Het hield geen stand. In 2008 mocht Samuel Moreno zich burgemeester noemen van de Colombiaanse hoofdstad. Samen met zijn broer Iván zette hij een plundertocht en smeergeldcarrousel op die hen naar schatting een half miljard dollar opleverden.

Hard rennen

Het is een ‘mooie’ illustratie van het belang van het ‘rodekoningineffect’ dat centraal staat in ‘Wankel evenwicht’, het jongste boek van de economen Daron Acemoglu en James Robinson. Dat rodekoningineffect is een verwijzing naar een personage van Lewis Carroll. De auteur van ‘Alice in Wonderland’ beschreef in een van zijn verhalen een rode koningin die hard moet rennen om op dezelfde plek te kunnen blijven.

Voor het ontluiken en opbloeien van vrijheid moet er zowel een sterke staat als een krachtige samenleving zijn, betogen Acemoglu en Robinson. Beide moeten zoals de rode koningin rennen om gelijke tred te houden. Dat werkte dus maar een tijdje in Bogotá.

Als landen er wel in slagen de balans te houden, kunnen ze in de sweet spot belanden waar er een evenwicht is tussen machtige, centrale staatsinstellingen en een assertieve, actief betrokken samenleving die zich kan handhaven tegenover de macht van de staat en diens politieke elites kan ketenen. Buiten die ‘corridor’ bevinden zich in de uitersten een despotische staat met zijn angst en repressie, en een afwezige staat waar geweld en wetteloosheid heersen. Beter wegblijven dus.

Daron Acemoglu
De in Turkije geboren Armeens-Amerikaanse Daron Acemoglu (52) is hoogleraar economie aan het MIT. Hij ontving de John Bates Clark Medal. Wie die onderscheiding krijgt, wordt beschouwd als een belangrijke kanshebber voor de Nobelprijs.

James Robinson
James Robinson (60) is politiek wetenschapper en econoom. Hij is hoogleraar aan Harvard en een wereldberoemde Latijns-Amerika- en Afrikadeskundige. Eerder schreven Robinson en Acemoglu samen het boek ‘Why Nations Fail’, vertaald als ‘Waarom sommige landen rijk zijn en andere arm’.

Waardig vervolg

Met ‘Wankel evenwicht’ breien Acemoglu en Robinson een waardig vervolg aan ‘Why Nations Fail’. In die bestseller lichtten ze het belang toe van instituties die mensen brede kansen en prikkels bieden om te investeren en innoveren. Om de vrijheid en welvaart die dat oplevert veilig te stellen, is het essentieel dat de rodekoningindynamiek intact blijft.

In hun lijvige nieuwe werkstuk reizen de economen door de eeuwen en rond de wereld. Daarbij komen we kleurrijke figuren tegen zoals Solon, een handelaar en militaire commandant die 594 jaar voor de start van onze jaartelling gezagsdrager van Athene werd. Hij voerde tal van hervormingen door om de positie van het volk tegenover de elites te versterken zonder die laatste te veel voor het hoofd te stoten.

Vervolgens ging hij tien jaar in ballingschap om niet in de verleiding te komen aan zijn wetten te morrelen. Minder altruïstisch was Kamehameha III, een Hawaïaanse koning die een landhervorming doorvoerde, waardoor zijn volk maar 1 procent van het land in handen meer had.

Einde van de geschiedenis? Onzin

Acemoglu en Robinson tonen aan dat het ‘einde van de geschiedenis’, dat Francis Fukuyama na de val van het communisme uitriep, onzin is. Het is helemaal niet onvermijdelijk dat landen convergeren naar dezelfde soort staat, samenleving en instituties. Integendeel, een land dat in de ‘corridor’ zit, kan daar evengoed weer uitvallen. Verschillende krachten, zoals technologische veranderingen of het verwateren van de macht van middenveldorganisaties, kunnen het precaire evenwicht verstoren.

Het boek van Acemoglu en Robinson bewijst dat het ‘einde van de geschiedenis’, dat Francis Fukuyama na de val van het communisme uitriep, onzin is.

Dat gevaar is reëel in meerdere geïndustrialiseerde landen, merken Acemoglu en Robinson op. Ze stellen vast dat veel burgers daar de afgelopen decennia amper economische vooruitgang hebben gezien, terwijl technologische veranderingen en de mondialisering van de economie anderen hebben verrijkt. Die onvrede uit zich in succes voor populisten, wat het politieke bedrijf in de corridor aantast.

De rodekoningindynamiek dreigt te stokken, met een gevaar voor despotisme. Dan beweert een ‘sterke man’ het namens het volk op te nemen tegen de elites. Dat is herkenbaar in veel landen vandaag, merken Acemoglu en Robinson op. Denk aan Recep Tayyip Erdogan in Turkije, Viktor Orbán in Hongarije, Rodrigo Duterte op de Filipijnen of Donald Trump in de VS.

‘Wankel evenwicht’ is met andere woorden niet alleen een rijke historische les, maar ook een belangrijke waarschuwing.

‘Wankel evenwicht’, Daron Acemoglu en James Robinson, Nieuw Amsterdam, 624 blz. 39,99 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud