Advertentie

Slagwerk voor de billen

©Marco Bakker/Hollandse Hoogte

Mag je genieten van een gruwelijk boek? Dat is het dilemma waarmee je worstelt na het lezen van ‘Het hout’, de nieuwe roman van Jeroen Brouwers. Hij beschrijft vlijmscherp het seksueel misbruik in een pensionaat in de jaren 50.

Ja, Jeroen Brouwers heeft in de jaren 50 tussen zijn tiende en zijn zeventiende op pensionaat gezeten. Nee, het boek is niet autobiografisch. Dat maakte hij vorig jaar al duidelijk in een interview met het NRC Handelsblad. ‘Mij is persoonlijk niets overkomen hoor in seksuele zin, maar het gerucht zweefde daar, was aanwezig op de speelplaats en in de klas. Je zag dat aan klasgenoten, die waren opeens schuchter en bangig en wantrouwig.’

Dat Brouwers zelf niets is overkomen maakt het boek niet minder erg, maar het is op een of andere manier een troost. Dat het toch misschien fictie is. Tegen beter weten in, na al wat de voorbije jaren over seksueel misbruik in de kerk naar boven gekomen is.

Het boek speelt zich af in het instituut Sint-Jozef ter Engelen in het Nederlandse mijndorp Blijderhagen. Het is een pensionaat van de franciscanen. Het hoofdpersonage is de jonge werkbroeder Bonaventura, echte naam Eldert Haman. Op een slinkse manier is hij verzeild geraakt in het kloosterleven van het pensionaat. Als leek krijgt hij een aanstelling als leraar Duits, met gratis kost en inwoon in het gastenverblijf van het klooster.

Na een tijd is daar geen plaats meer en wordt hem een kloostercel aangeboden, met behoud van onafhankelijkheid. Maar beetje bij beetje wordt die hem ontnomen. Subtiel in het begin - zijn brieven worden gelezen, zijn spullen doorzocht. Later krijgt hij geen loon meer omdat het klooster voor hem zorgt. ‘Hier begon het schip te kapseizen. Maken dat ik wegkwam. Dat had ik gemoeten. De deur achter mij sluiten.’ Maar Haman blijft en bij het begin van weer een nieuw schooljaar treedt hij in als broeder Bonaventura.

De broeder is een complexe figuur, een personage dat alleen rasvertellers als Brouwers geloofwaardig kunnen neerzetten. Door zijn ogen zien we wat er in de school gebeurt. Jongens worden door verschillende broeders seksueel aangerand. Brouwers beschrijft het in detail, maar nooit wordt het ranzig. Je wordt wel kwaad als lezer. Omdat seksueel misbruik ook en vooral gaat om machtsmisbruik. Jongens van 13 die zich niet durven te verzetten tegen bijvoorbeeld de verpleger-broeder die hen sommeert al hun kleren uit te trekken, ook al hebben ze hun grote teen gestoten.

Macht en machteloosheid, daar gaat het om in het boek. Bonaventura ziet alles, haat alles, maar doet heel lang niets. Schuldig verzuim kan je het noemen. Ook ten opzichte van zichzelf. Hij is te laf om de school en het klooster de rug toe te keren.

©rv

Brouwers vergelijkt het leven op de school met het leven in een Duits concentratiekamp. Zeker wanneer de orde een nieuwe schooldirecteur aanstelt, Mansuetus. Een pervert en een sadist pur sang. ‘De Rudolf Höss van Sint-Jozef Ter Engelen’, schrijft hij. Höss was de kampcommandant van Auschwitz. Leerlingen worden willekeurig gestraft. Eenzame opsluiting in een kolenkot. Of lijfstraffen met ‘het hout’, slagwerk voor de billen, van borstels tot strijkstokken. ‘Er spande zich een membraan van angst over het leven binnen de muren.’ De terreur van de leider krijgt gretig navolging van andere broeders. Net zoals het in nazi-Duitsland gebeurde. Brave huisvaders werden bloeddorstige kampbewakers. Omdat de leider het oké vond.

Het is hard om te lezen. En natuurlijk vraag je je af: kan dat wel? Overdrijft Brouwers niet? Waarom greep niemand in? Daarover schrijft hij: ‘Ouders die het van hun zoontjes te horen kregen, reageerden: je zal het er wel naar gemaakt hebben. De broeders weten heus wel wat goed en slecht is.’ Een variant op ‘Wir haben es nicht gewusst’.

En toch is ‘Het hout’ geen pamflet, maar een ingenieus gecomponeerde roman, briljant geschreven met heerlijke volzinnen en rake typeringen. Ondanks de inhoud overheerst het leesgenot. Alsof Brouwers, die al een tijd zwaar ziek is, nog een keer - de laatste keer? - alles uit de kast wilde halen. Met een geweldige climax als einde, ergens hoog in de lucht ongetwijfeld monkellachend goedgekeurd door Franciscus van Assisi. Die had wel het beste met zijn medemens voor.

Jeroen Brouwers, ‘Het hout’, Atlas Contact, 19,99 euro (paperback), 24,99 euro (hardcover). Verschijnt op 10 oktober.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud