portret

Sprookjesvertelster wint uitgestelde Nobelprijs

De Zweedse Academie zorgde donderdag voor een primeur. In één moeite bekroonde ze twee Nobelprijswinnaars voor Literatuur. De Poolse Olga Tokarczuk kreeg met uitstel die van 2018.

‘Op een bepaald moment vond ik zo’n innerlijke kracht dat ik wel moest opschrijven wat er met me gebeurde en wat ik wilde zeggen. Maar ik wilde zeker geen schrijfster worden. Mijn eerste boek heb ik niet geschreven met de gedachte het ooit te publiceren. Dat ik het uiteindelijk toch ben geworden, heeft vooral met mijn introvertie te maken. Op zeker ogenblik interesseerde me veel meer wat binnenin mij leefde, dan wat met mijn patiënten aan de hand was. Als ik psychotherapeute zou zijn gebleven, zou ik dat heel slecht gedaan hebben. Ik zou alleen maar zijn blijven wegdromen bij de verhalen van mijn patiënten. Vandaag is dromen mijn job geworden.’

3 boeken van Tokarczuk

‘Oer en andere tijden’ (1996) > de schrijfster schetst een pleiade aan kleurrijke figuren in het dorpje Oer, die worstelen met universele thema’s.

‘De rustelozen’ (2007) > een roman waarin de gejaagdheid van het leven beklemmend wordt.Vorig jaar bekroond met de Man Booker International Prize.

‘De Jacobsboeken’ (2014) > een monumentale trip door de Poolse joodse en katholieke geschiedenis.

 

Dat vertelde Olga Tokarczuk (57), een psychologe van opleiding, in 1998 aan onze krant toen ‘Oer en andere tijden’ verscheen in het Nederlands. Met die roman, oorspronkelijk uit 1996, zette de Poolse schrijfster zich op de literaire wereldkaart. Gisteren won ze de Nobelprijs voor Literatuur. Weliswaar die van 2018, maar geen mens die daar om maalt. ‘Ik ben verrast, maar ook gelukkig dat het Nobelcomité de Centraal-Europese literatuur apprecieert’, reageerde ze gisteren onderweg in de auto in Duitsland. ‘Mijn boeken zijn op een bepaalde manier heel plaatselijk omdat ze zich afspelen in kleine Poolse dorpjes, in een hoekje van de wereld. Maar ze kunnen blijkbaar gelezen worden als universele verhalen die wereldwijd belangrijk zijn. Dat bewijst de kracht van literatuur. Die overstijgt de grenzen van de taal en de cultuur’, zei ze nog.

In haar laudatio roemde de jury de ‘verbeeldende vertelkunst die met een encyclopedische passie het overschrijden van grenzen beschrijft als een manier van leven’. Het klinkt hoogdravend, maar eigenlijk is Tokarczuk op haar manier een verteller van mythen en sagen. Ze schept een onwerkelijke wereld om de realiteit weer te geven. ‘‘Oer en andere tijden’ is dan wel een sprookje, toch wilde ik de wereld omschrijven zoals ze is. Daarom moest ik de werkelijkheid overstijgen. Het is zoals oude mensen die verhalen vertellen aan kleine kinderen: ook zij gaan verder dan de werkelijkheid, ze maken er altijd een soort sprookje van.’

Filosofe Alicja Gescinska is een fan van Tokarczuk. Ze ontmoetten elkaar vorig jaar in Passa Porta in Brussel. ‘Haar sterkte schuilt in haar veelzijdigheid. Ze schrijft romans, essays, verhalen, poëzie. Vreemd genoeg houdt ze niet van haar eigen gedichten, zei ze me. Ook stilistisch is ze heel divers. Dat is best gedurfd. Veel schrijvers hanteren een succesformule. Zij niet.’

Banbliksems

Met ‘De Jacobsboeken’ schreef Tokarczuk in 2014 een roman waarin ze een niet zo fraai beeld van het Polen van de 18de eeuw schetst. Het leverde haar banbliksems van de Poolse nationalisten op, tot in de regering toe. Haast tegen wil en dank werd ze een boegbeeld van links in Polen. ‘Maar ik zou haar zeker geen politieke schrijfster noemen’, zegt Gescinska. ‘Ze is dan wel controversieel geworden door dat boek, maar ze zoekt de controverse nooit op. Toen ze in Brussel was, had ze ook helemaal geen zin om over politiek te praten.’

Waarom twee nobelprijzen literatuur?

Door schandalen en verwarrende commotie in de Zweedse Academie bleef de prijs vorig jaar in de kast staan. Nadat Kazuo Ishiguro de Nobelprijs Literatuur in 2017 in ontvangst had genomen, brak een stormachtige periode aan voor de Academie.

De club worstelde met het probleem rond Jean-Claude Arnault, de man van Academie-lid en dichteres Katarine Frostenson. Hij werd beschuldigd van verkrachting en is daar intussen voor veroordeeld.

Daarnaast zouden Arnault en Frostenson tot zeven keer toe de naam van de winnaar hebben laten uitlekken. Diverse leden van de Academie stapten op naar aanleiding van het schandaal. De toekenning van de literatuurprijs van 2018 werd uitgesteld.

 

Maar de politiek is hoe dan ook latent aanwezig. Ook nu. ‘De minister van Cultuur zei een tijd geleden dat hij haar boeken nooit uitlas omdat hij ze te slaapverwekkend vond. Nu wordt hij daar in Polen fijntjes aan herinnerd. De Poolse regering heeft nog niet gereageerd (donderdag rond 17 uur, red.) op de verkiezing. Er worden al vergelijkingen gemaakt met Czeslaw Milosz, een vorige Poolse winnaar uit 1980. Hij was een dissident. De toenmalige communistische regering zweeg hem dood.’

Tokarczuk is in Polen wereldberoemd. ‘Iedereen kent haar, ook wie nog nooit een boek van haar gelezen heeft. Dat is knap. Ik vergelijk haar graag met Stefan Hertmans hier bij ons. Je hoeft zijn boeken niet te kennen om te weten dat hij een schrijver is.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect